Tiếng Nói Dân Chủ

Phong Trào Dân Chủ Việt Nam

“TRÒ DIỄN” CỦA SỰ GIẢ DỐI?

Nguyễn Phương, theo Tuần Việt Nam

Những thầy, cô giáo trung thực không bao giờ muốn việc dự giờ thăm lớp bị biến tướng thành màn diễn cho sự giả dối vì bệnh thành tích trong giáo dục.

Bắt đầu bằng việc con con…

Biết tôi có những quan sát thực tế về ngành giáo dục, giờ lại là một “chuyên gia rỗi việc”, bạn tôi hỏi sao không viết đôi chút về biết bao vấn nạn trong ngành. Tôi vốn không thích cầm đao to búa lớn nên chỉ xin bắt đầu bằng những việc con con như chuyện dạy và học Sử hay chuyện  bằng cấp và chất lượng đào tạo.

Dự giờ thăm lớp là hoạt động trong trường học có từ lâu nhằm tạo cho người dạy cơ hội thử nghiệm ý tưởng mới, cách dạy mới, và học hỏi, trao đổi kinh nghiệm với nhau. Tuy nhiên, theo quan sát của tôi, hoạt động này từ khi tôi còn là học sinh cho đến nay vẫn không có gì khác và dần dần bị biến tướng.

Cách tổ chức thăm lớp dự giờ thực hiện như hiện nay trong nhà trường Việt Nam có mang lại tác động như mong đợi hay không? Hay nó mang sắc thái của sự đóng kịch, hình thức và giả dối.

Mô phỏng được sử dụng trong khá nhiều lĩnh vực, trong đó có giáo dục. Trong giờ dạy mô phỏng (Teaching Simulations ), người ta cố gắng sao cho giờ dạy hệt như giờ lên lớp thật với tất cả đặc điểm cơ bản. Người ta chọn một số học sinh thuộc cùng trình độ nhưng có mức năng lực khác nhau và tiến hành các hoạt động dạy-học đúng như một lớp học thật sự.

Tương tự như vậy, người ta cũng tiến hành dạy thử nghiệm (Microteaching). Trong giờ dạy thử, người ta thường thử nghiệm dạy một nội dung mới, một phương pháp hoặc một ý tưởng mới liên quan đến lý luận dạy học. Giờ lên lớp này có thể chỉ gồm giáo viên, thay nhau làm thầy và làm trò.

Sau giờ dạy, người ta rút kinh nghiệm và trao đổi giữa giáo viên dự giờ, thông qua các video ghi lại giờ dạy đó. Người ta tiến hành phân tích cái thành công, cái chưa thành công của giờ dạy.

Qua những hoạt động này, người ta đồng thời thu được thông tin phản hồi hữu ích cung cấp cho các nhà nghiên cứu giáo dục cũng như người xây dựng chương trình và sách giáo khoa. Hoạt động này là hoạt động thường xuyên trong năm học.

Nếu hoạt động thăm lớp dự giờ được tiến hành với mục đích và cách thức như vậy thì chẳng có gì phải phàn nàn.

Thế nhưng…

Bỗng nhiên thay đổi hẳn…bản chất

Có khá nhiều ý kiến của cả giáo viên và học sinh trên các diễn đàn thuộc nhiều trang mạng giáo dục nói đến “mặt trái của tấm huân chương”, phê phán sự vô bổ, tính hình thức của việc dự giờ và than rằng “dự giờ – giáo viên cũng chán”.

Thông thường, việc dự giờ được báo trước, hoặc do người dạy giờ đó đăng ký, hoặc theo kế hoạch của trường. Những giờ chỉ có giáo viên trong trường dự giờ với nhau thường có tính xây dựng và học hỏi, ít mang tính hình thức. Nhưng một khi giờ dạy đó là giờ được cấp trên về thăm-dự, nó bỗng nhiên thay đổi hẳn … bản chất.

Vì đây là giờ dạy thật với sự có mặt của đồng nghiệp, đặc biệt của người lạ, cả người dạy và người học đều chịu một áp lực tâm lý không đáng có. Đôi khi giờ dạy như thế được sử dụng cho việc nâng bậc, cất nhắc. Chính vì những lý do đó, cả người dạy và người học cần phải “diễn” và vô tình nó đã phục vụ cho bệnh thành tích. Rõ ràng, việc này là phản giáo dục đối với cả người lớn và trẻ con.

Khi được hỏi về chuyện dự giờ, tuyệt đại đa số giáo viên cho biết đều phải “lên gân”, dàn dựng và chịu áp lực về tâm lý. Sự có mặt của nhiều người không phải là đối tác của hoạt động dạy và mang cái nhìn “soi, xét nét” đôi khi làm giáo viên lúng túng hơn bình thường.

Vì mang tính hình thức, việc chuẩn bị công phu mất cả tuần trước, nhất là khi có khách dự giờ từ “trên” xuống.

Có những chuyện thật như đùa rằng để cho buổi “diễn” được thành công, học trò thao diễn cùng cô cả tuần trước. Cô chọn học sinh giơ tay phát biểu bằng quy ước và tín hiệu bí mật. Khi cô phát vấn, cả lớp đều giơ tay nhưng cô sẽ chọn học sinh giơ cả bàn tay,  học sinh yếu hơn giơ ba ngón …, đại loại như thế. Số lượng cánh tay học sinh giơ lên chắc sẽ gây ấn tượng mạnh với khách đến dự giờ!?

Những chuyện như trên và ví dụ tôi dẫn dưới đây là hình ảnh không đẹp cho gương mặt giáo dục Việt Nam, nhưng chắc không làm nhiều người trong ngành giáo dục ngạc nhiên vì nó gần như phổ biến.

Đó là chuyện có thật xảy ra tại một trường tiểu học dân lập XX của Hà Nội.

Vào giờ tiếng Anh lớp 3, khi có khách dự giờ, nhà trường cho học sinh ít nói sang phòng khác ngồi… đọc báo chờ cho xong giờ thao diễn của cô mới được trở lại lớp.

Tôi thấy xót xa cho các cháu nên buộc phải viết vài dòng này.

Tôi biết một trong số các cháu đó. Cháu rất hiền và thật thà. Bố mẹ cháu đều giỏi tiếng Anh, họ đều tốt nghiệp Anh ngữ (trình độ đại học) và đang công tác tại các cơ quan LHQ, nhưng chung quan điểm không học lối nhồi nhét khi cháu mới học đầu cấp, nên không cho đi học thêm tiếng Anh ngoài giờ. Tôi thấy quan điểm đó của anh chị là khoa học và hợp lý.

Về tiếng Anh của cháu, tôi biết chút tiếng Anh đủ mức để đánh giá khả năng tiếng Anh lớp 3 của cháu là khá tốt.

Cho dù năng lực của các cháu thế nào, việc tách các cháu học sinh trong giờ khách thăm của trường tiểu học dân lập XX như trên là không thể chấp nhận được.

Việc làm trên của trường tiểu học dân lập này chắc chắn gây hiệu ứng tiêu cực về tâm lý cho con trẻ. Cách làm đó không những phản khoa học, phản giáo dục, mà còn là hành vi dối trá, biến hoạt động dạy-học thành trò phô diễn vì thành tích giả dối.

Tôi có đầy đủ cả tên cô giáo, tên trường. Tuy nhiên, để cảnh báo chung về việc làm tiêu cực này, tôi chỉ nêu như thế là đủ, và mong chuyện trên không tái diễn ở trường này hay đâu đó trong hệ thống trường học Việt Nam.

Mọi giáo viên đều là “giáo viên dạy giỏi”

Bản thân việc dự giờ thăm lớp nếu không được tiến hành nghiêm túc và khoa học, nó có tác động tiêu cực nhiều hơn tích cực như đã bàn ở trên.

Ngày nay khi giờ thao giảng đã mất đi mục đích tích cực cần có của nó và chỉ mang tính trình diễn hình thức, nó chỉ còn làm được một việc duy nhất là che đậy chất lượng giáo dục vốn đã quá yếu kém.

Những danh hiệu như: “Giáo viên dạy giỏi”, “Chiến sỹ thi đua”, “Nhà giáo …”, … đã mặc nhiên vạch ra ranh giới giữa thiểu số nhỏ nhoi, vì một lý do nào đó được coi là dạy giỏi, và đa số còn lại những giáo viên là “dạy không giỏi”. Đáng tiếc, các danh hiệu đó không phản ánh thực tế và đã vô tình gạt đại đa số giáo viên khỏi dòng chảy chung.

Liệu một nhúm “Chiến sỹ thi đua”, “Nhà giáo Nhân dân” … có vực dậy được cả ngành giáo dục hay không?

Đã đứng trên bục giảng, tất cả thầy cô đều phải là giáo viên dạy tốt, nếu không, họ đang làm thầy bất đắc dĩ. Thầy cô bất đắc dĩ thì làm sao có chất lượng giờ dạy tốt!

Nếu dựa vào kết quả những buổi trình diễn như thế để đánh giá giáo viên thì lại càng là một sai lầm nghiêm trọng.

Tôn trọng sự sáng tạo cá nhân người dạy

Để truyền đạt kiến thức có hiệu quả và biến hoạt động dạy- học là một sự hợp tác sinh động giữa người dạy và người học, người dạy cần sự sáng tạo, độc lập. Do vậy, không thể mọi giáo viên đều có cùng một phong cách lên lớp như nhau.

Dự giờ thăm lớp là hoạt động trong trường học có từ lâu nhằm tạo cho người dạy cơ hội thử nghiệm ý tưởng mới, cách dạy mới… Ảnh minh họa

Không có một giáo án nào được coi là “hay nhất” cho mọi giáo viên. Người dạy được quyền sáng tạo cách lên lớp truyền đạt kiến thức của riêng mình, sao cho người học thấy giờ học có hiệu quả và thú vị. Những giáo án cứng nhắc không khéo lại là những sợi dây trói buộc kìm hãm tính sáng tạo và làm nghèo nàn phong cách lên lớp của người dạy.

Giáo án có thể là chiếc gậy cho người mới tập đi, nhưng khi đã biết đi mà cứ khư khư cầm cái gậy thì không thể đi bình thường được.

Không có cách lên lớp nào là duy nhất tốt hay tốt nhất cho mọi giáo viên và mọi đối tượng học sinh.

Chính vì vậy, việc dự giờ thăm lớp, góp ý …, đều chỉ có giá trị tham khảo đối với một giáo viên biết mình cần chủ động làm gì và làm thế nào trên bục giảng.

Rũ bỏ chiếc áo sờn

Để việc dự giờ đảm bảo được tính xây dựng, trao đổi kinh nghiệm, và để hoạt động này được thực hiện thường xuyên, mỗi trường nên có phòng riêng cho hoạt động dự giờ/ giảng thử. Có đủ phương tiện ghi lại các hoạt động để giáo viên phân tích, trao đổi.

Các phòng phục vụ hoạt động này được coi như “phòng thí nghiệm” của giáo viên. Không nên kéo cả một đoàn người lạ vào lớp học làm đảo lộn hoạt động bình thường vốn có của nó. Phương tiện thời công nghệ hoàn toàn có thể giúp hoạt động này một cách hiệu quả.

Hệ thống giáo dục được cấu thành từ rất nhiều cái nhỏ và cụ thể, từ cái bảng đen đến việc dự giờ. Một khi các thành tố đều lành mạnh thì cả cơ thể giáo dục mới khỏe mạnh được để tiếp thu những triết lý giáo dục lành mạnh.

Những thầy, cô giáo trung thực không bao giờ muốn việc dự giờ thăm lớp bị biến tướng thành màn diễn cho sự giả dối vì bệnh thành tích trong giáo dục.

***

Giả dối – chuyện nhỏ?

Hà Văn Thịnh, theo Tuần Việt Nam

Riêng có một điều người viết bài này sẵn sàng đặt cược, đó là: Nếu coi sự dối trá, giả dối đang tung hoành, phô trương khắp nơi là “chuyện nhỏ”(!) thì chắc chắn, xã hội ngày mai sẽ phải trả giá vô cùng đắt.

Trong top ten đầu tiên của loài người – Kinh Thánh coi “chớ nói chứng dối” (điều răn thứ Chín) là một trong 10 điều quan trọng nhất của cuộc đời. Trước đó 500 năm, Đức Phật – Bụt (Budha) còn kỹ lưỡng hơn khi Người xếp “Giới Vọng ngữ” vào một trong năm điều cấm (Ngũ Giới) đối với bất kỳ ai muốn hướng về Cõi Ngộ (prajnã) hay Cõi Tỉnh thức (Bodhi = Bồ Đề).

Những lời nói dối chân thật khác dối trá chỗ nào?

Và, hẳn là ai cũng biết trong Năm điều Bác Hồ dạy thiếu niên, nhi đồng; có một điều dạy không dối gian, tức là phải luôn thật thà. Thật thà là một trong những phẩm chất quan trọng nhất, trẻ em không được phép quên… Nói như thế để thấy rằng giả dối, hay dối trá là những thói xấu nhất của con người. Nhưng tiếc thay, thói giả dối dường như đã song hành cùng với mọi kiếp người ở mọi thời, mọi nơi. Một khi chúng là nan đề, có nghĩa là dẹp bỏ (thực ra, chỉ có thể là làm bớt đi, ít trầm trọng hơn) cái nan đề ấy sẽ vất vả, nhọc nhằn biết bao nhiêu…

Trước hết, chúng ta mặc nhiên đồng thuận rằng cuộc sống luôn cần đến những lời nói dối chân thật – tên một bộ phim của Hollywood, được biến hóa dưới rất nhiều cái vỏ, áo khoác, mỹ từ với thiên hình vạn trạng. Chẳng hạn, nói về việc con dâu chăm sóc chu đáo bố mẹ chồng, ta gọi đó là nàng dâu biết điều.

Biết điều trong trường hợp này là ai cũng… biết con dâu không bao giờ có thể thương mẹ chồng như mẹ đẻ nên tình thương ấy có ẩn chứa sự biết điều. Hoặc trước những sai lầm, sai phạm diễn ra, làm thiệt hại nghiêm trọng đến lợi ích chung của xã hội, không ít người lại cố tình làm giảm nhẹ những điều đau xót ấy bằng các từ như “một số”, “một số ít”, “một bộ phận nhỏ”… Sự giả đó có tính toan và rất khó phản bác bởi một số nằm giữa cả ítnhiều(!)

Chuyện phải giả dối ngọt ngào trong đời thì ai cũng có: Một cái áo đẹp vừa vừa của một người đàn bà có thu nhập không cao, đang mặc nó sẽ dễ dàng được khen là rất đẹp. Trước một bệnh nhân nặng ta đủ sự thành tâm và vô tư để an ủi là không có gì nguy hiểm lắm. Bạn đến nhà làm vỡ cái lọ hoa mà ta rất quý nhưng ta vẫn nói rằng không sao đâu mà…

Vài dẫn liệu trên đây cho thấy rằng những lời nói dối chân thật không chỉ là phần không thể thiếu được của cuộc đời vì nó là ‘kiến trúc sư’ làm nên tế nhị, biết điều, phải chăng, khiêm tốn, hòa thuận, hợp lý, đoàn kết, khôn ngoan…,

Nói chung nó còn là vô vàn lợi ích mà ông cha ta đã dạy (gián tiếp hay trực tiếp) thông qua vô số ca dao, tục ngữ: Lời nói không mất tiền mua/ Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau. Yêu nhau cau sáu chẻ ba/ Ghét nhau cau sáu bửa ra làm mườ. Qua sông nên phải lụy đò/ Tối trời nên phải lụy O bán dầu. Chim khôn hót tiếng oanh vàng/ Người khôn ăn nói dịu dàng, dễ nghe

Bàn đến đây mới thấy cái sự khó của việc phân định rạch ròi giữa giả dối, dối trá với lời nói dối chân thật gần như là vô vọng chẳng khác gì chuyện chúng ta khẳng định rằng A nói thế là tự hào, còn B nói vậy là tự kiêu.

Cũng tương tự như thế, sự khiêm tốn thái quá thành tự ti, không thể chấp nhận. Sự thẳng thắn cực đoan sẽ trở nên tàn nhẫn, khó có thể dung tha. Nhưng, một nỗi mặc nhiên của cuộc đời buộc chúng ta không thể thoái thác mà phải lựa chọn. Đó là sao cho ít sai sót nhất những lời nói dối chân thật có thể chấp nhận được chứ không phải là thấy “không quản được thì cấm”.

Rất cần bàn (phải bàn, phải đặt cho ra lẽ) những lời nói dối chân thật nào là chấp nhận được và những gỉa dối, dối trá nào là không thể. Một ví dụ nhỏ: Gần 47% mỹ phẩm đang bày bán ở các shop thời trang Hà Nội là đồ giả là một sự thật đau lòng (Dân trí, 11.12.2011). Nói khác hơn, xã hội rất cần những tiêu chí khu biệt được sự khác nhau giữa lời nói dối chân thật và dối trá.

Sự khác nhau giữa lời nói dối chân thật và dối trá có thể ví với cách phân biệt giữa tập tục, ước lệ xã hội với hành vi phạm tội trong luật pháp. Cái đáng phải phiền muộn nhất trong sự phân biệt trên là do người Việt có thói quen sống duy tình (từ dùng của cố GS Trần Quốc Vượng). Nên rất thường xuyên lẫn lộn giữa hư và thực, tình và lý. Cái nhất thiết phải chế tài, đào thải nghiêm khắc và cái có thể thông cảm, cái nên cho qua và vấn đề không thể bỏ qua, cái kinh tế rạch ròi và cái chính trị hóa mơ hồ…

Rất nhiều nhà văn, học giả đã diễn giải thói xấu này bằng các cách nói khác nhau. Chẳng hạn, nhà văn Nguyễn Quang Lập thì bỡn cợt là tình hình rất chi tình hình. GS Hoàng Tụy thì xa xót về một nền giáo dục hư học. GS Hoàng Ngọc Hiến, khi than phiền về sự giả dối trong văn học, đã gọi văn học nước nhà là nền văn học phải đạo hay nước Việt mình nó thế.

Thậm chí, một học giả người nước ngoài, ông Jonathan Pincus, học giả làm việc cho chương trình Việt Nam, Harvard Kennedy School và là Hiệu trưởng Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fullbright tại TP HCM, mới đây có bài đăng trên Financial Times cảnh báo chúng ta tái cấu trúc nền kinh tế không có nghĩa là tiếp tục theo lối mòn lâu nay: “If economic reconstruction is a political game…” Financial Times, 2.12.2011).

Ảnh minh họa

Làm thế nào giảm bớt giả dối và dối trá?

Vậy trong một phạm vi rất hẹp, có thể phân biệt ranh giới giữa lời nói dối chân thật và dối trá là ở đâu? Và, làm thế nào để giảm bớt giả dối và dối trá trong xã hội, nhất là, làm cho thế hệ trẻ tiếp nhận được, phân biệt được nó?

Thứ nhất, trong việc giáo dục cho con trẻ dứt khoát phải dạy rằng nói dối nguy hại và xấu xa, không được phép làm chứ không phải là khuyên chúng “nên nói thật”. Đây là cách thay đổi khái niệm cũng như nội hàm của triết lý giáo dục đúng. Phạt nghiêm (sự dối trá) và thưởng hậu (sự thật thà) là nguyên lý mà cha ông đã khuyên nhủ từ lâu.

Thứ hai, trong mọi ngành nghề, phải có chế tài nghiêm khắc đối với tất cả mọi sự dối trá. Chẳng hạn, một nghị sĩ kê khai chức danh giả mặc nhiên phải từ chức. Một nhà giáo “đạo văn” để có bằng cấp mặc nhiên phải bị tước bằng, nghỉ đứng lớp chứ không chỉ là kiểm điểm rút kinh nghiệm. Một cơ quan thống kê “nhầm lẫn” số liệu để phù phép cơ quan kiểm toán hay cơ quan thi đua, mặc nhiên phải bị truy tố, và người đứng đầu phải bị cách chức, kỷ luật…

Thứ ba, mọi cung cách ứng xử lâu nay được coi là “bình thường” phải được dư luận lên án mạnh mẽ. Chẳng hạn, việc xả rác ra đường phố vô tư phải bị phạt tiền và bị coi là giả dối trong nguyên tắc sống tôn trọng cộng đồng. Cung cách ngụy biện sai lầm, tội ác phải được chỉ ra đích danh chứ không thể chung chung: “Một số” là kẻ thù của sự thật; những cái tạm coi là đúng nửa vời cũng là sự đồng lõa với dối trá…

Thứ tư, cái khó nhất, thực sự là nan đề của mọi vấn đề chính là dạy cho học sinh. Không chỉ dạy cho các em sự trung thực bằng lời nói, mà cần dạy sự trung thực bằng chính bài giảng. Nếu không, sẽ là huyễn hoặc các em và cũng là dạy các em thói không trung thực.

Thứ năm, nói đi đôi với làm luôn là cái khó nhất của con người. Nếu người lớn chúng ta, nói không đi đôi với làm, rất khó khiến cho học sinh, tuổi trẻ tâm phục, khẩu phục. Một cách khác, cũng là dạy cho hậu bối sự gian dối, sự dối trá.

Vài kiến nghị tạm coi là rạch ròi như thế thực ra vẫn chỉ là gợi ý (lạm bàn) để bạn đọc, nếu có sự quan tâm tới chủ đề này, trao đổi. Riêng có một điều người viết bài này sẵn sàng đặt cược, đó là: Nếu coi sự dối trá, giả dối đang tung hoành, phô trương khắp nơi là “chuyện nhỏ”(!) thì chắc chắn, xã hội ngày mai sẽ phải trả giá vô cùng đắt.

___

Tiếng Nói Dân Chủ là diễn đàn chia sẻ những quan điểm dân chủ từ nhiều nơi khác nhau. Ban Biên Tập không chịu trách nhiệm nội dung các bài viết đã được đăng tải, cũng như bài viết không nhất thiết phản ánh quan điểm của Tiếng Nói Dân Chủ.

Tháng Ba 15, 2012 - Posted by | Văn Hóa-Giáo Dục |

%(count) bình luận »

  1. con viec di thanh tra giao vien cung the , chung di ca mot lu , mot dan ngu dot roi ngoi duoi du gio , chi co giao duc o VN

    Bình luận bởi thanh | Tháng Ba 15, 2012 | Phản hồi


Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s