Cuộc tuyệt thực của Tiến sĩ Luật Cù Huy Hà Vũ cho tới hôm nay đã bước sang ngày thứ 23. Và ngày càng có thêm nhiều cuộc tuyệt thực ở trong và ngoài nước để đồng hành với ông trong cuộc tranh đấu để đòi các quyền hợp pháp, và đánh động thế giới về tình trạng có thể nguy kịch của ông. Giáo sư Thayer, một chuyên gia về Việt Nam được nhiều người biết tiếng, nói rằng vấn đề nhân quyền đã tác động tới quan hệ Việt-Mỹ. Ông nói từ lâu, Việt Nam đã muốn xây dựng quan hệ đối tác chiến lược với Hoa Kỳ, giờ đây ông tin rằng điều đó không còn khả thi. Ông cho rằng thành phần bảo thủ bên trong Đảng Cộng Sản Việt Nam đã gia tăng đàn áp nhân quyền để phá hoại các nỗ lực cải thiện quan hệ với Mỹ, và vì vậy Việt Nam phải trả một cái giá trong cuộc đối đầu với Trung Quốc về chủ quyền Biển Đông.

Vấn đề nhân quyền ảnh hưởng ra sao tới các quan hệ Việt-Mỹ, giữa lúc ngày càng có nhiều nhà lập pháp Hoa Kỳ bày tỏ sự thất vọng của họ về sự thiếu tiến bộ trong các nỗ lực cải thiện nhân quyền tại Việt Nam? Giáo sư Thayer vừa từ Washington trở về Australia. Ông đã đến dự cuộc điều trần trước Quốc hội Hoa Kỳ. Ông nhận xét như sau:

“Vấn đề nhân quyền đã tác động đến quan hệ Việt Nam-Hoa Kỳ rồi. Từ nhiều năm nay, Việt Nam đã hối thúc để xây dựng quan hệ đối tác chiến lược với Hoa Kỳ, tôi thực sự tin rằng nỗ lực đó nay kể như không còn khả thi. Ngoài ra Việt Nam cũng muốn Hoa Kỳ hủy bỏ những hạn chế trong việc bán vũ khí sát thương cho Việt Nam. Tôi không thực sự tin rằng Việt Nam muốn mua các loại vũ khí quan trọng từ Hoa Kỳ, vì vũ khí của Mỹ đắt tiền quá và cũng bởi họ đã mua vũ khí của Nga, tuy nhiên Hà Nội không muốn bị coi như một quốc gia “bất hảo” nằm trong danh sách các nước bị cấm mua vũ khí của Mỹ vì thành tích nhân quyền kém cỏi của họ.

Tuy vậy, Việt Nam vẫn tỏ thái độ bất chấp những lời kêu gọi của quốc tế yêu cầu họ cải thiện nhân quyền, và ngưng đàn áp các blogger và nhà báo. Cuối tuần qua, thêm một blogger thứ ba bị bắt trong chưa đầy một tháng. Hoa Kỳ có thể làm gì để tăng sức ép đối với Hà Nội? Giáo sư Thayer nói chính phủ Hoa Kỳ không có bao nhiêu ảnh hưởng để có thể thuyết phục Việt Nam trên hồ sơ nhân quyền. Theo ông, quan hệ song phương được đặt trên căn bản rộng, và đang tiến triển tốt đẹp trong một số lĩnh vực.

Giáo sư Thayer: “Bất cứ chính phủ nào muốn giải quyết vấn đề nhân quyền với Việt Nam không muốn biến vấn đề này thành trọng tâm duy nhất trong mối quan hệ song phương. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ phải đề ra những biện pháp khích lệ. Một cách là quốc hội Mỹ phải đoàn kết, điều đó có nghĩa là Thượng Viện phải hậu thuẫn dự luật về nhân quyền đã được Hạ viện thông qua. Như thế thì Việt Nam mới bị buộc phải đương đầu với vấn đề này, bởi vì không một Tổng Thống Mỹ nào muốn dồn nỗ lực vào việc lật ngược một nghị quyết đã được lưỡng viện thông qua.”

Hoa Kỳ và Trung Quốc mới đây đã mở hội nghị thượng đỉnh tại California, cuộc gặp gỡ giữa hai nhà lãnh đạo Mỹ-Trung có những hệ quả gì đối với cuộc tranh chấp trong Biển Đông? Giáo sư Thayer cho biết:

“Hội nghị Mỹ-Trung khiến cho Hà Nội lo lăng hơn. Mỗi lần tôi sang Hà Nội là nghe nói hai cường quốc họ đang thông đồng cấu kết với nhau, và như thế không có lợi cho Việt Nam. Tôi nghĩ rằng Việt Nam không muốn quan hệ giữa hai cường quốc trở nên quá ấm áp hoặc quá lạnh nhạt, mà phải vừa phải. Vừa phải từ quan điểm của người Việt Nam, có nghĩa là vừa xích mích lại vừa hợp tác. Thế cho nên Hà Nội rất quan ngại. Nhưng hiện vấn đề này vẫn chưa rõ lắm bởi vì đây là những cuộc thảo luận không chính thức giữa hai nhà lãnh đạo Mỹ-Trung, ngoại trừ vấn đề biển Hoa Đông, còn vấn đề biển Đông thì không rõ  có được đề cạp như một đề tài quan trọng tới mức nào. Báo chí Trung Quốc thì tường trình rằng ông Tập Cận Bình mạnh mẽ khẳng định quyền của Trung Quốc được bảo vệ chủ quyền của mình, kể cả trong các vùng biển tranh chấp. Phía Hoa Kỳ thì chắc chắn Hoa Kỳ sẽ đưa ra những lập luận cực lực chống đối việc sử dụng vũ lực. Giới lãnh đạo cấp cao trong quân đội Hoa Kỳ đã tuyên bố như thế.”

Riêng đối với Việt Nam, Giáo sư Thayer nói ông e rằng trong các điều kiện hiện nay, Việt Nam có thể phải đơn độc đối mặt với Trung Quốc trong cuộc tranh chấp chủ quyền Biển Đông:

“Hậu quả đối với Việt Nam là nước này phải đối đầu với Trung Quốc về phần lớn một cách đơn độc.Việt Nam không phải là một đồng minh của Hoa Kỳ, không phải là đối tác chiến lược của Mỹ, và chính đó là một nghịch lý. Việt Nam cần mối quan hệ đó để cân bằng quan hệ với Trung Quốc, trong khi Hoa Kỳ thì cho rằng nhân quyền là vật chướng ngại cản trở, không cho phép quan hệ tiến xa hơn nữa. Cựu Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ Hillary Clinton đã nói Việt Nam có thể đưa quan hệ song phương lên một tầm cao mới.

Giáo sư Thayer nói vấn đề nhân quyền từ năm 2010 tới bây giờ đã không cải thiện mà còn trở nên xấu đi, ông cho rằng nguyên do có thể là vì một số thành phần bảo thủ ở Việt Nam đã dùng bất đồng về vấn đề nhân quyền để ngăn chận các nỗ lực cải thiện quan hệ Mỹ-Việt.

“Theo quan điểm của tôi, có những người bên trong Đảng Cộng Sản Việt Nam đã đàn áp nhân quyền để phá hoại các nỗ lực cải thiện quan hệ với Mỹ, thế cho nên Việt Nam phải trả một cái giá trong việc đối đầu với Trung Quốc, khi nước này có hành động lấn át, hay sử dụng vũ lực. Riêng về những sự cố đã xảy ra, Hoa Kỳ sẽ không can thiệp. Người cộng sản ở Việt Nam thích nói rằng Hoa Kỳ phục vụ lợi ích của chính Hoa Kỳ nếu ra tay bảo vệ quyền tự do hàng hải, và do đó Hoa Kỳ phải kiềm hãm Trung Quốc cho chúng tôi. Chúng tôi thì muốn duy trì thế trung lập, Việt Nam có thể tiếp tục đưa ra những lập luận như thế, nhưng khi họ than phiền với Hoa Kỳ, thì bây giờ không còn ai lắng nghe lập luận ấy nữa.”

Giáo sư Thayer nói thay vì giúp Việt Nam, Hoa Kỳ dồn nỗ lực và tài nguyên để giúp các đồng minh của Mỹ, là Philippines và Nhật Bản, trong cuộc tranh chấp chủ quyền với Trung Quốc.

Trong lịch sử chính trị Việt Nam, đảng CSVN là một đảng chính trị giữ vị trí hàng đầu, về cả chiều dầy lịch sử, thành tích và quy mô. Do cơ chế độc đảng, với số lượng trên 3 triệu đảng viên chiếm khoảng 3% dân số, có mặt ở mọi nơi, trong mọi tổ chức của đời sống xã hội dễ tạo cho người ta cảm giác đảng CSVN có một sức mạnh vô địch. Sự thật sức mạnh của đảng CSVN hiện nay thế nào, thông tín viên Anh Vũ đã có cuộc trò chuyện cùng Tiến sĩ kinh tế Phạm Chí Dũng, một cựu cán bộ an ninh, hiện là đảng viên đảng CSVN, hiện đang sống ở Sài gòn về vấn đề này.

Anh Vũ: Thưa Tiến sĩ kinh tế Phạm Chí Dũng, hiện nay số lượng đảng viên đảng CS Việt Nam là khoảng 3,6 triệu người. Nhưng trên thực tế, có khoảng 50% là các đảng viên cao tuổi đã nghỉ hưu và một số đông đảng viên trên danh nghĩa đã không tham gia sinh hoạt đảng sau khi chuyển công tác. Số đảng viên không chức quyền thì chả ai quan tâm đến việc bảo vệ đảng, duy chỉ có số còn lại có chức, có quyền hoặc lớp trẻ trong lực lượng vũ trang bị nhồi sọ thì mới có ý thức về việc này. Ông đánh giá lực lượng đảng viên có ý thức bảo vệ đảng là khoảng bao nhiêu người?

TS Phạm Chí Dũng: Tất nhiên, không phải ai cũng mang ý thức bảo vệ Đảng với cùng một động cơ. Mà có những động lực khác nhau, thậm chí khác biệt hoàn toàn giữa những người được coi là cùng chung một chiến hào.

Từ nhiều năm qua, tôi thấy báo cáo của các cơ quan Đảng thường chỉ thừa nhận một số đảng viên nào đó là “không tốt”. Nhưng những năm gần đây, trước tình hình tham nhũng đã đến mức quá manh động và trầm trọng, Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng đã phải cảm thán là tham nhũng và suy thoái đạo đức có thể “đe dọa đến sự tồn vong của chế độ”. Sau đó các báo cáo của Đảng mới chuyển dần từ “một bộ phận” đến “một bộ phận không nhỏ” đối với đối tượng đảng viên biến chất.

Tuy nhiên cách đánh giá này thường bị dư luận người dân và ngay trong cán bộ đảng viên xem là thiếu tương hợp và cố tình che giấu sự thật.

Chỉ vài năm gần đây, có báo cáo của một số cơ quan Đảng thừa nhận khoảng 30% số đảng viên về hưu không sinh hoạt đảng.

Ở một góc độ khác, nhận định của giới quan sát và phân tích chính trị độc lập là có phần trái ngược và khác biệt lớn so với các báo cáo của đảng. Tức là có đến ít nhất 50% số đảng viên về hưu không sinh hoạt đảng, 30% đảng viên đã nhận thức về hiện trạng quá nhiều bất cập, mâu thuẫn và cả xung đột xã hội. Về việc lãnh đạo đảng xa rời thực tế, yếu kém trong công tác điều hành chính quyền – tỷ lệ này phải lên đến ít nhất 70% theo dư luận.

Hiện chỉ còn khoảng 30% đảng viên thuộc về “nhóm thủ cựu” (tức nhóm cách mạng lão thành, nhóm giáo điều, nhóm đặc quyền đặc lợi, nhóm kém năng lực không muốn ra khỏi biên chế…). Khá chua chát nhưng lại cần phải trần thuật một cách hài hước, điều được xem là “một bộ phận không nhỏ” của những nhóm này lại mang tâm lý “còn đảng còn mình”.

Đảng CS Trung Quốc – cho rằng chỉ cần giữ lại 30 triệu tấm thẻ đảng trong tổng số 80 triệu đảng viên như hiện nay. Như vậy, có thể xem rằng Trung Quốc đã gián tiếp thừa nhận trên thực tế chỉ có 30/80 triệu, chiếm khoảng 37%, là đảng viên thuộc loại “trung thành”.

Trung Quốc và Việt Nam lại có nhiều đặc thù giống nhau, đặc biệt là nền chính trị và tâm lý xã hội.

Qua đó có thể thấy, tỷ lệ trung thành với đảng ở Việt Nam vào khoảng 30% trên tổng số đảng viên hiện thời, tức chỉ khoảng 1,2 triệu người.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng tỷ lệ 30% trung thành với đảng đã được giới quan sát độc lập ước tính từ những năm 2006-2007, tới nay con số đó có thể thấp hơn. Tuy nhiên, vẫn không hề có một số liệu thống kê chính thức nào từ phía các cơ quan đảng về tình trạng đảng viên xa rời đảng, hay dân gian còn gọi là “thoái đảng”.

Chất lượng đảng viên

Anh Vũ: Về chất lượng đảng viên của đảng là một vấn đề phải bàn. Đặc biệt là động cơ vào đảng của tuyệt đại đa số hiện nay là vì lợi ích cá nhân, đó là tham nhũng. Lãnh đạo Đảng CS Việt Nam cũng thừa nhận đây là một quốc nạn và là một trong những nguy cơ nghiêm trọng nhất đe doạ sự tồn vong của Đảng. Ông có đánh giá và nhận xét gì về vấn đề này?

TS Phạm Chí Dũng: Trong các báo cáo của đảng, thường tổng kết về biểu hiện 5 suy thoái về đạo đức, lối sống của đảng viên là:

Thứ nhất là suy thoái về đạo đức, lối sống trong cán bộ, đảng viên có xu hướng tăng cả về số lượng và phạm vi.

Thứ hai là bệnh cơ hội, chủ nghĩa cá nhân, đó là chạy chức, chạy quyền, chạy chỗ, chạy lợi và chạy tội cho bản thân cho người thân.

Thứ ba, nói nhiều làm ít; nói nhưng không làm. 

Thứ tư, quan liêu, xa dân, thích nghe thành tích, ngại nghe sự thật, việc nhận xét cán bộ chung chung, thậm chí sai lệch với mức “vô trách nhiệm”. Ví dụ vụ tham nhũng và tha hóa đạo đức, lối sống của một số cán bộ đảng viên ở PMU 18 nghiêm trọng vậy mà Phó bí thư đảng ủy cơ quan Bộ Giao thông vận tải vẫn khẳng định: “Trước khi bị khởi tố, họ đều là đảng viên tốt”.

Thứ năm, tham nhũng, nhũng nhiễu dân gây hậu quả nặng nề trên nhiều mặt, không chỉ làm thất thoát tài sản, tiền vốn của nhà nước, của nhân dân mà còn dẫn tới sự hư hỏng của “một bộ phận không nhỏ” cán bộ, đảng viên.

Đảng cần bổ sung hai vấn đề đang diễn ra trong đảng và chính quyền, đó là sự lộng hành của Nhóm lợi ích và Nhóm thân hữu.

Tham nhũng trên thực tế đang trở thành quốc nạn và có nguy cơ kéo tất cả xuống hố, mà Vinashin và Vinalines là những ví dụ điển hình. Chúng ta đang nói về vấn đề lượng và chất và mối quan hệ giữa hai phạm trù này, vì thế tôi cũng nêu ra một đối sánh mới là nợ tính theo đầu đảng viên so với nợ theo đầu người dân.

Chẳng hạn, cho đến thời điểm đổ vỡ, Vinashin có 6.000 đảng viên nhưng lại nợ đến 80.000 tỷ đồng, tức mỗi đảng viên nợ 13,3 tỷ đồng, tương đương 665.000 USD, gấp hơn 800 lần nợ công trên đầu người ở Việt Nam là 800 USD. So sánh như thế để mọi người thấy rằng những người được gọi là “công bộc của dân” có thể mang tính đại diện đến thế nào về đặc quyền, đặc lợi và tất nhiên không thể thiếu cái bị gọi là “nghiệp chướng”.

Dẫn chứng trên cũng chứng minh một nghịch lý về chất lượng đảng viên đương thời: không phải mọi đảng viên đều cùng chung một “dòng máu”, không phải đảng viên  nào cũng mang tư tưởng bảo vệ đảng xuất phát từ một động cơ, cho dù rằng trên danh nghĩa toàn bộ 3,6 triệu đảng viên đều cùng chung một chiến hào.

Sự ủng hộ của quần chúng

Anh Vũ: Sức mạnh của một tổ chức đảng chính trị dựa trên hai yếu tố cơ bản, đó là số lượng cũng như chất lượng của đảng viên. Nhưng yếu tố thứ hai không kém quan trọng là sự ủng hộ của quần chúng. Việc đảng CSVN xa rời nguyên tắc cơ bản của Chủ nghĩa Marx-Lenin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đặc biệt là việc lấy ruộng của người cày cho các nhà tư bản. Ông đánh giá vấn đề này thế nào?

TS Phạm Chí Dũng: Đây là vấn đề lớn nhất, nóng nhất ở Việt Nam hiện nay. Đang có một sự phân hóa rất lớn trong nội bộ Đảng, thể hiện ít nhất qua việc những đảng viên thuộc Nhóm lợi ích và Nhóm thân hữu, giữa nhóm doanh nghiệp và giới chức chính quyền địa phương, đã cấu kết chặt chẽ với nhau để sẵn lòng bóc lột nông dân và phủ nhận chính những đồng chí đáng tuổi cha mẹ của họ.

Đáng chú ý có các biểu hiện tàn bạo và manh động của Nhóm lợi ích và Nhóm thân hữu trong việc trưng thu đất đai ở nông thôn Việt Nam.

Từ những năm 2006-2007 đến nay, khoảng 70% trong tổng số đơn thư khiếu tố thuộc về lĩnh vực đất đai. Trong số đó, khoảng 70% đơn thứ khiếu tố lại chỉ mặt điểm tên nhiều vụ việc, nhiều cán bộ địa phương ăn chặn tiền đền bù.

Khi bị thu hồi đất, người dân không chỉ phải chịu mức bồi thường thấp mà còn mất nguồn thu nhập thường xuyên, thất nghiệp, sinh hoạt đảo lộn (giao thông, học hành, y tế…), không có chỗ tái định cư. Trên hết, những trường hợp dân oan đã mất niềm tin vào chế độ…

Nhưng hậu quả ghê gớm mà Nhóm lợi ích và Nhóm thân hữu gây ra không chỉ đè lên đầu dân thường mà còn áp chế với cả những cán bộ đảng viên ngay trong nội bộ.

Theo tôi những vấn đề đó là vấn đề đáng báo động, có ảnh hưởng đến ý chí, tư tưởng của các đảng viên và sự tồn vong của đảng, mà hậu quả cuối cùng là  đảng CS Việt Nam cũng khó tránh khỏi đổ vỡ. Do vậy, đảng cần phải nhanh chóng xem xét và điều chỉnh cho phù hợp trước khi quá muộn.

Anh Vũ: Xin chân thành cảm ơn Tiến sĩ Kinh tế Phạm Chí Dũng đã dành cho đài chúng tôi cuộc phỏng vấn này.

Phần 3: Cơ Chế Kiểm Soát Và Đối Trọng Quyền Lực Nhà Nước: Tam Quyền Phân Lập – Cơ Chế Kiếm Soát Và Cân Bằng Quyền Lực Ở Trung Ương – Ngành Lập Pháp

Một trong hai nhiệm vụ cơ bản của một bản Hiến pháp của toàn dân là thiết lập một hệ thống quyền lực có kiểm soát và đối trọng. Thay vì tập trung quyền lực trong tay một cơ quan hay một nhóm người, ba quyền lực cơ bản của nhà nước – làm luật, thi hành luật, và phán xử các vụ án dựa theo pháp luật – cần phải được trao gửi vào các cơ quan quyền lực Nhà nước khác nhau. Khi mỗi nhánh quyền lực thực hiện một chức năng khác nhau và theo đuổi những quyền lợi khác nhau, chúng sẽ kiểm soát lẫn nhau và đảm bảo rằng các nhánh còn lại hoạt động trong đúng phạm vi quyền lực của chúng. Trước tiên đó là sự kiểm soát và cân bằng quyền lực ở cấp Trung ương giữa ba ngành Lập pháp, Hành pháp và Tòa án.

Xem toàn văn bản: Bản đề xuất khung soạn thảo hiến pháp của toàn dân

A.Ngành Lập Pháp

Nền dân chủ đại diện không có gì mâu thuẫn với nguyên tắc quyền lực tối cao của Nhà nước thuộc về nhân dân. Qua bầu cử tự do và công bằng, nhân dân-cử tri ủy nhiệm cho các đại biểu thay mặt mình quyết định và điều hành quốc gia, nhưng quyền lực của các cơ quan dân cử là có giới hạn. Nhân dân giữ chủ quyền tối cao với quyền bầu cử, trưng cầu dân ý và phúc quyết các vấn đề quốc gia trọng đại. Tự do ngôn luận, tự do lập hội và tự do báo chí, bên cạnh các quyền khác, là những điều kiện không thể thiếu để người dân giám sát hoạt động của những người đại diện cho mình quản lý đất nước; và vì vậy, chúng không thể bị hạn chế một cách độc đoán bởi Nhà nước vốn chỉ nắm giữ quyền lực phái sinh.

Quốc hội là cơ quan dân cử đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân. Quốc hội cần phải là cơ quan đại diện không chỉ cho cử tri địa phương ở mỗi khu vực bầu cử, mà còn cho các nhóm xã hội nhỏ không phụ thuộc vào giới hạn địa lý như các dân tộc thiểu số, phụ nữ, trẻ em. Quốc hội cần được bầu lên từ những kỳ bầu cử tự do và công bằng, trong đó ứng viên có quyền tự do ứng cử, các tổ chức chính trị và người dân có quyền tự do đề cử và tự do đi bầu mà không chịu sức ép hay ảnh hưởng của bất kỳ ai hay tổ chức nào. Để bầu cử thực sự tự do công bằng, sự tham gia của nhiều đảng chính trị để cạnh tranh lẫn nhau là cần thiết để người dân có thể chọn ra những đại diện xứng đáng nhất.

Tuy vậy, chúng tôi chia sẻ mối băn khoăn của một số người rằng quá nhiều đảng chính trị sẽ ảnh hưởng đến sự hiệu quả của chính phủ. Do đó chúng tôi đề xuất những cơ chế bầu cử khuyến khích các đảng chính trị lớn mạnh và có tầm ảnh hưởng rộng trên toàn quốc, cũng như đại diện cho nhiều quyền lợi xã hội khác nhau. Trong nhánh lập pháp cũng cần có “kiểm soát và cân bằng” quyền lực, do đó chúng tôi đề nghị một Quốc hội lưỡng viện đại diện các nguyện vọng, quyền lợi và tiêu chí khác nhau để kiểm soát lẫn nhau.

1.Tổ chức ngành lập pháp

Ngành Lập Pháp – Quốc hội nên bao gồm hai viện – Thượng viện và Nghị viện.

PGS, TS Thái Vĩnh Thắng, Chủ nhiệm Khoa Hành chính – nhà nước Đại học Luật Hà Nội trong một bài viết đăng tải gần đây trên Tạp chí nghiên cứu lập pháp của Văn phòng Quốc hội, cũng đã đưa ra một đề xuất tương tự về nhu cầu cần có hai viện: “Về cơ cấu tổ chức của Quốc hội, để quy trình làm luật chặt chẽ hơn, cần chuyển Quốc hội từ một viện sang Quốc hội hai viện, bao gồm Thượng viện và Hạ viện [...]. Các đại biểu Thượng viện đại diện cho các đơn vị hành chính lãnh thổ cao nhất, theo đó mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có 2 Thượng nghị sĩ, ngoài ra Chủ tịch nước có quyền bổ nhiệm 5 đại biểu Thượng viện lấy từ những người có công lao xuất sắc trong các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, công nghệ, y học, giáo dục hoặc quản trị kinh doanh.”[iii]

Chúng tôi cho rằng đó là một đề xuất hợp lý. Hạ viện sẽ đại diện cho các nguyện vọng trên bình diện quốc gia, trong khi đó Thượng viện đại diện cho nguyện vọng địa phương nơi mà các Thượng nghị sĩ được bầu lên. Nếu Hạ viện là biểu tượng quyền lực của nhánh lập pháp trong việc kiểm soát và cân bằng quyền lực theo hàng ngang – giữa Hành pháp, Lập pháp, Tòa án – thì Thượng viện là biểu tượng cho việc kiểm soát và cân bằng quyền lực theo chiều dọc – giữa Trung ương và địa phương. Hạ viện sẽ là nghị trường chính trị với đại diện các đảng chính trị thảo luận và làm luật. Thượng viện sẽ giám sát và đảm bảo nguyện vọng địa phương được phản ánh đầy đủ trong luật và chính sách. Điều này sẽ giảm thiểu lo ngại của một số người về một nền dân chủ “độc tài của đa số,” bởi ngành lập pháp bao gồm hai viện phục vụ các mục tiêu khác nhau sẽ kiểm soát, đối trọng lẫn nhau, để làm ra các chính sách và luật điều độ và ôn hòa hơn.

Trong phần thảo luận tiếp theo về khung hiến pháp mới, khi sử dụng “Quốc hội,” chúng tôi muốn nói đến cả Thượng viện và Hạ viện trong tư cách ngành lập pháp.

Về việc tổ chức nội bộ của mỗi viện

Trong Hiến pháp 1992, Ban thường vụ Quốc hội có rất nhiều quyền lực. Khi Quốc hội không trong kỳ họp, Ban thường vụ có quyền làm luật, tuyên bố tình trạng khẩn cấp, tuyên bố chiến tranh. Điều này đi ngược lại với nguyên tắc dân chủ đại diện – các vấn đề quan trọng như vậy cần được Quốc hội trong phiên họp đầy đủ thông qua. Câu hỏi đặt ra là liệu có nên bãi bỏ cơ quan này mà mỗi viện vẫn có thể hoạt động hiệu quả? Mỗi viện cần nhóm họp thường xuyên hơn bây giờ, ít nhất là từ bốn đến sáu tháng mỗi năm, và cần có cơ chế triệu tập khẩn cấp khi cần thiết. Chủ tịch mỗi viện được bầu lên để điều phối các ủy ban chuyên môn của mỗi viện, cũng như giữa hai viện và với chính phủ. Nội các có thể làm các công việc kết nối và điều hợp khi Quốc hội không nhóm họp. Trong thời đại công nghệ thông tin, các đại biểu có thể giữ liên lạc thường xuyên lẫn nhau và với các cử tri. Ngoài ra còn có các Ủy ban chuyên môn của mỗi viện là nơi thảo luận, soạn thảo các dự luật. Vai trò của ban thường vụ cho mỗi viện là không cần thiết.

Ủy ban các dân tộc thiểu số (Hội đồng dân tộc – HĐDT) là một định chế đặc biệt của hệ thống Hiến pháp hiện nay. “Điểm khác biệt giữa HÐDT và các Uỷ ban của Quốc hội là Chủ tịch Hội đồng dân tộc được mời tham dự các phiên họp của UBTVQH, các phiên họp của Chính phủ bàn về việc thực hiện các chính sách dân tộc. Như vậy, HÐDT không chỉ hoạt động trong phạm vi thẩm quyền của Quốc hội như các Uỷ ban của Quốc hội mà còn được tham gia vào các hoạt động của Chính phủ khi quyết định các vấn đề liên quan đến chính sách dân tộc.”[iv] Vai trò của Hội đồng dân tộc nên được phát huy và tạo cơ chế thiết thực và hiệu quả hơn trong việc truyền tải tiếng nói của các dân tộc thiểu số vào việc thảo luận và xây dựng các luật, nghị quyết có ảnh hưởng đến đời sống của họ. Xây dựng một Nhà nước nhân bản, quan tâm thiết thực đến quyền lợi các nhóm thiểu số trong xã hội là điều quan trọng để đảm bảo một quốc gia đoàn kết và vững bền.

2.Hệ thống bầu cử:

Hệ thống bầu cử cho mỗi viện rất quan trọng và cần được thảo luận kỹ lưỡng. Như là một điểm khởi đầu cho các thảo luận sau này, đối với bầu cử Hạ viện chúng tôi đề xuất hệ thống bầu cử Đại diện theo Tỷ lệ (Proportional Representation) với 8 khu vực bầu cử, mỗi khu vực bầu ra 20 đại biểu cho nhiệm kỳ 4 năm, và chỉ những đảng chính trị đạt được ít nhất 6% tổng số phiếu toàn quốc mới giành được ghế. Các dân biểu Hạ viện được bầu cử cho nhiệm kỳ 4 năm.

Hệ thống bầu cử đại diện theo tỷ lệ là một hệ thống bầu cử khuyến khích các đảng chính trị hình thành, củng cố, cũng như tạo cơ hội cho các đảng nhỏ đạt được ghế trong Hạ viện. Mỗi đảng đề ra một danh sách đảng viên ứng cử. Số khu vực bầu cử được ấn định càng rộng, các đảng nhỏ càng có nhiều cơ hội có ứng viên được bầu, đó là lý do tại sao chúng tôi đề xuất tám khu vực bầu cử rộng như nhau, mỗi khu vực sẽ bầu lên 20 đại biểu.

Tuy nhiên, như đã nói ở trên, quá nhiều đảng chính trị nhỏ có thể ảnh hưởng đến sự hiệu quả và phản ứng nhanh nhạy của chính phủ. Do đó, chúng tôi cho rằng cần định ra các ngưỡng: không chỉ đạt đủ số phiếu để thắng ghế trong một khu vực bầu cử nhất định, một đảng cần đạt được một tổng số phiếu nhất định trên bình diện quốc gia mới thắng ghế trong một khu vực bầu cử nhất định. Chúng tôi đề xuất một ngưỡng đòi hỏi chỉ những đảng chính trị với một tổng số phiếu trên phạm vi toàn quốc đạt ít nhất 6% số phiếu toàn quốc mới giành được ghế trong Hạ viện. Ngưỡng bầu cử này là động lực thúc đẩy các đảng chính trị vận động rộng rãi trong phạm vi toàn quốc, thay vì chỉ tập trung nhân lực và tài lực để vận động bầu cử trong một khu vực nhất định nào đó để duy trì ghế đại biểu của khu vực đó. Đặt ra yêu cầu về ngưỡng phiếu đó sẽ có lợi cho người dân ở các vùng xa và các khu vực bầu cử nhỏ. Các nhóm xã hội thiểu số cũng sẽ có lợi: chính vì các đảng chính trị cần nhiều phiếu nhất có thể trên bình diện toàn quốc, họ sẽ vận động đến nhiều nhóm xã hội khác nhau, trên nhiều địa phương khác nhau, và nguyện vọng của các nhóm nhỏ đó sẽ được lắng nghe một cách nghiêm túc hơn.

Về bầu cử Thượng viện, các Thượng nghị sĩ sẽ được bầu bởi Hội đồng tỉnh, mà các hội đồng tỉnh được bầu lên qua bầu cử đơn danh, với mỗi khu vực bầu cử bầu ra một đại biểu.[v] Thông thường, hệ thống bầu cử đơn danh – ứng cử viên đạt đa số phiếu sẽ thắng – có xu hướng tạo ra hai đảng chính trị mạnh và với chính sách không quá cực đoan. Tuy vậy, chúng tôi cho rằng đặc thù của các địa phương ở Việt Nam khiến hệ thống bầu cử này khi được áp dụng sẽ không tạo ra các đảng chính trị quá quyền lực ở địa phương. Khu vực bầu cử cấp tỉnh không phải là lớn, các vấn đề người dân quan tâm là các vấn đề địa phương. Họ có thể tìm đến các lãnh đạo độc lập, có uy tín, hiểu và đáp ứng nguyện vọng của cử tri địa phương, chứ không nhất thiết trông cậy vào tổ chức đảng. Điều này có hai hệ quả có lợi. Thứ nhất, vì bầu cử hội đồng tỉnh tạo cơ hội cho các ứng viên độc lập được bầu, mà Thượng viện được bầu lên bởi hội đồng tỉnh, Thượng viện sẽ không bị chi phối bởi chính trị đảng phái. Giảm thiểu ảnh hưởng của các đảng chính trị đối với Thượng viện cũng là một yếu tố quan trọng cho sự trung lập của việc tổ chức bầu cử, chính vì Thượng viện sẽ có quyền phê chuẩn thành viên của Hội đồng bầu cử quốc gia. Thứ hai, Thượng viện, vì có mối liên hệ chặt chẽ với các hội đồng tỉnh, sẽ thay mặt chính quyền địa phương đóng vai trò kiểm soát và cân bằng quyền lực đối với chính quyền trung ương.

Các ứng cử viên Thượng viện cần trên 35 tuổi. Các thượng nghị sĩ được bầu cho nhiệm kỳ 6 năm. Việc nhiệm kỳ của các thượng nghị sĩ dài hơn hẳn so với nhiệm kỳ của các hạ nghị sĩ là quan trọng để đảm bảo tính liên tục nhất định trong hoạt động nghị trường mỗi khi một Hạ viện mới được bầu lên. Sau 3 năm, một nửa Thượng viện được bầu lại, cũng là để đảm bảo tính liên tục trong hoạt động của Thượng viện. Đối với kỳ bầu cử Thượng viện đầu tiên, Hội đồng bầu cử sẽ rút thăm để xác định số Thượng nghị sĩ sẽ kết thúc nhiệm kỳ trong 3 năm.

3.Quyền lực của ngành lập pháp

Quyền lập hiến tối cao thuộc về Nhân dân chứ không không thuộc về Quốc hội. Quốc hội cũng không phải là cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất, mà nhân dân mới nắm chủ quyền tối cao. Hiến pháp nên quy định rõ điều này: quyền lập hiến thuộc về nhân dân qua việc phúc quyết phê chuẩn hiến pháp; và các cơ quan Nhà nước – đại biểu của nhân dân – có vai trò và quyền lực ngang bằng nhau, kiểm soát và đối trọng lẫn nhau.[vi] Quốc hội là cơ quan đại diện cho nhân dân trong công việc lập pháp, giám sát hoạt động Nhà nước, nhưng phải tuân thủ Hiến pháp, các quyền của người dân, và chịu trách nhiệm trước nhân dân.

Về cơ bản, Hiến pháp hiện tại và nhiều văn bản pháp luật đã trao cho Quốc hội những quyền lực quan trọng, nhưng việc thực hiện các quyền này vẫn thiếu hiệu quả, do chất lượng đại biểu quốc hội, do hạn chế ngôn luận, do tập quyền vào ngành hành pháp. Trong thời đại mới, các nghị viên và thượng nghị sĩ đều phải là chuyên trách – hoạt động toàn thời gian với tư cách đại biểu nhân dân. Đại biểu Quốc hội sẽ được trả lương toàn thời gian, có văn phòng riêng – một ở địa phương và một ở trung ương, và có bộ máy phụ tá để đảm bảo họ có đủ thời gian và điều kiện làm việc để tập trung vào các công việc tiếp xúc cử tri, theo dõi tình hình chính trị, nghiên cứu dự luật và chính sách, v.v. Đại biểu Quốc hội không cần phải biết tất cả, vì họ có thể tuyển các chuyên gia trong các lĩnh vực khác nhau để cố vấn họ trong quá trình lập pháp. Nhân dân cần ở đại biểu Quốc hội những phẩm chất “vì nước vì dân”: tinh thần thượng tôn pháp luật, sự công tâm, khả năng lắng nghe và quan tâm đến cử tri, khả năng đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích cục bộ, cũng như thời gian tiếp xúc và làm việc để nâng cao chất lượng đời sống của cử tri.

(còn tiếp)

Ngày 31 tháng 12 năm 2010

Đảng Dân chủ Việt Nam
Nguyễn Sĩ Bình và Ban Nghiên cứu Hiến pháp

Ban Nghiên cứu Hiến pháp: Thạc sĩ Nguyễn Thị Hường, Luật sư Nguyễn Tường Bá, Thạc sĩ Nguyễn Quốc Ánh, Thạc sĩ Nguyễn Hùng Việt, Luật sư Trần Minh Quốc, Luật sư Nguyễn Xuân Phước, và các cộng sự.

———-

Chú thích:

[iii] Thái Vĩnh Thắng, Sửa đổi bổ sung Hiến pháp 1992 đáp ứng nhu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, 2010.

[iv] Xem thêm Trần Ngọc Đường, Tiếp tục đổi mới Quốc hội theo định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, NCLP, 2010.

[v] Chúng tôi sẽ trình bày cụ thể hơn ở phần dưới.

[vi] Xem thêm Trần Ngọc Đường, Tiếp tục đổi mới Quốc hội theo định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, NCLP, 2010.

Tổ chức Phóng viên Không biên giới (RSF) lên án vụ bắt giữ blogger Đinh Nhật Uy tại tỉnh Long An ngày 15.6 với cáo buộc đăng các bức ảnh và bài viết trên blog cá nhân “xuyên tạc sự thật và bôi nhọ các tổ chức nhà nước”.

Anh bị tạm giam ba tháng trong khi nhà chức trách tiến hành điều tra cáo buộc “lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của nhà nước”.

Uy là anh trai của Đinh Nguyên Kha, một blogger bị giam giữ từ tháng 10.2012. Một toà án tại tỉnh Long An đã tuyên án Kha 8 năm tù giam và 3 năm quản chế hôm 16.5.

Blogger và là cựu quan chức của Đảng bị bắt, blog bị khoá

Tổ chức Phóng viên Không biên giới lên án vụ bắt giữ ông Phạm Viết Đào, một nhà văn kiêm blogger ngày càng phê phán chính quyền và các quan chức cấp cao trên blog với bút danh Phúc Lộc Thọ.

Ông Phạm Viết Đào hiện là hội viên của Hội Nhà văn Việt Nam và Hội Nhà báo Việt Nam, nguyên Trưởng phòng Thanh tra hành chính và chống tham nhũng (Bộ VH-TT-DL).

Ông bị bắt giữ ngày 13.6 tại Hà Nội theo Điều 258 Bộ luật Hình sự của nước CHXHCN Việt Nam, điều luật trừng phạt hành vi lợi dụng “các quyền tự do dân chủ xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và cá nhân” với mức án tối đa lên đến 7 năm tù.

“Đây là lần thứ hai trong chưa đầy một tháng một blogger bị bắt theo theo Điều 258, một điều luật – giống như Điều 88 – đủ mơ hồ để cho nhà cầm quyền có thể sử dụng nhằm bịt miệng những blogger bị coi là rắc rối và phê phán quá mức”, tổ chức Phóng viên Không biên giới nói.

“Chúng tôi cảnh báo nhà cầm quyền Việt Nam về bất kỳ sự tăng cường truy bức nào nhằm vào những người cung cấp tin tức. Sau các nghị quyết gần đây của Nghị viện Châu Âu lên án việc Việt Nam bắt giữ các blogger và lời kêu gọi của cộng đồng quốc tế về việc mở rộng tự do thông tin và tự do ngôn luận ở Việt Nam, chính phủ Việt Nam cần hiểu rõ rằng duy trì chính sách khủng bố nhằm vào các blogger và những người bất đồng chính kiến trên mạng sẽ chỉ dẫn đến việc tự cô lập mình trên trường quốc tế, kể cả trong phạm vi các cơ chế liên chính phủ.”

Chưa rõ động cơ chính xác trong vụ bắt giữ ông Phạm Viết Đào là gì song một blogger Việt Nam yêu cầu ẩn danh nhận định rằng nguồn cơn có thể là từ sự phê phán của ông sau kết quả bỏ phiếu tín nhiệm gần đây của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng.

“Nhà cầm quyền coi Phạm Viết Đào như một nguồn tuyên truyền chống nhà nước, thể hiện lệch lạc đường lối và chính sách của Đảng”, blogger nói trên nhận xét.

Sinh ra tại Nghệ An, một tỉnh nằm ở phía bắc miền Trung, năm 1952 Phạm Viết Đào sang du học ở Rumania, nơi ông nhận tấm bằng văn chương năm 1974. Sau khi trở về Việt Nam, ông làm việc cho Vụ Điện ảnh của Bộ Văn hoá. Ông là Trưởng phòng Thanh tra hành chính và chống tham nhũng của Bộ Văn hoá từ năm 1992 đến 2007.

Sau khi về hưu tháng Sáu năm 2012, ông dành nhiều thời gian duy trì một vài blog, thường đăng những bài mang màu sắc chính trị. Ông đã bị công an triệu tập thẩm vấn một số lần và các blog của ông từng là mục tiêu của ba cuộc tấn công mạng.

Năm ngoái, sau khi Thủ tướng ban hành Công văn 7169, ra lệnh trấn áp các blog “phản động”, ông Phạm Viết Đào cho điều đó là “lố bịch” và nói không thể gây áp lực lên những nền tảng blog với máy chủ nằm ngoài Việt Nam. Thay vì thế, ông đề xuất là các phương tiện truyền thông nhà nước nên tìm cách tạo ra  sự “cạnh tranh lành mạnh” cho các blog đối tượng.

Blog phamvietdao3.blogspot.com của ông bị hack ngày 9.3, khiến ông phải mở blog phamvietdao4.blogspot.com, đã bị khoá sau khi ông bị bắt.

Trước vụ ông Phạm Viết Đào bị bắt giữ là vụ bắt giữ blogger Trương Duy Nhất, người bị tạm giam tại Hà Nội theo Điều 258 từ ngày 26.5.

Các vụ bắt giữ mới nhất đưa tổng số blogger và công dân mạng hiện bị giam giữ tại Việt Nam lên đến 35 người. Ngày 23.5, một toà án phúc thẩm đã giữ nguyên mức án tù từ 4 đến 13 năm tù giam dành cho 5 blogger – Hồ Đức Hoà, Paulus Lê Văn Sơn, Nguyễn Văn Duyệt, Thái Văn Dung và Trần Minh Nhật.

Việt Nam được xếp hạng 172 trên tổng số 179 nước trong chỉ số tự do báo chí năm 2013 của Tổ chức Phóng viên Không biên giới.

HÀ NỘI, Việt Nam – Công an Việt Nam đã bắt giữ một trong những blogger nổi tiếng vì ông có các bài viết chỉ trích chính quyền cộng sản. Đây là trường hợp bắt giam mới nhất trong chiến dịch đàn áp những người bất đồng chính kiến trên mạng Internet trong chế độ một đảng tại nước châu Á này.

Việc bắt giữ ông Phạm Viết Đào, năm nay 61 tuổi, cho thấy Đảng Cộng sản vẫn xem các hoạt động trên Internet là một mối đe dọa. Cho đến một vài năm trước đây, đảng đã dành độc quyền các kênh thông tin trong nước. Nhưng hiện nay, số lượng người sử dụng Internet ngày càng đông và chính sách tuyên truyền của đảng đang thất bại vì hàng triệu người có thể tìm kiếm thông tin qua Facebook hoặc các trang blog.

Tính đến thời điểm hiện nay, Hà Nội đã bắt giữ 38 blogger cũng như các nhà hoạt động dân chủ, gần bằng số người bị bắt trong cả năm 2012. Chính phủ các nước phương Tây dẫn đầu là Hoa Kỳ đã chỉ trích mạnh mẽ các cuộc đàn áp và kêu gọi Việt Nam trả tự do cho các nhà hoạt động nhưng Hà Nội vẫn chưa có sự thay đổi cụ thể nào.

Ông Phạm Viết Đào bị bắt tại nhà riêng của ông ở Hà Nội hôm thứ Năm về tội “lạm dụng quyền tự do dân chủ”, Bộ Công an chính thức thông báo trên trang web của họ. Khung hình phạt theo Điều 258 Bộ Luật Hình sự có thể lên đến bảy năm tù giam.

Ông Đào là một cựu quan chức chính phủ và thành viên của Hội Nhà văn Việt Nam. Ông đồng thời cũng là chủ trang blog thường xuyên có các bài viết chỉ trích các lãnh đạo Việt Nam. Hiện trang web này không thể truy cập được, dường như bị chặn bởi chính phủ Việt Nam.

Trong bài phát biểu ở một cuộc hội thảo hồi năm ngoái, ông Đào cho biết phương tiện truyền thông xã hội ở Việt Nam đang được “tô điểm thêm cho những thiếu sót và những khuyết tật của truyền thông chính thống trong cả nước”, trong đó báo chí nhà nước chỉ miêu tả “xã hội tốt đẹp và hoàn hảo một cách giả tạo”.

“May mắn thay, với sự bùng nổ của mạng Internet, nhiều cá nhân và các blogger đã trở thành nhà báo”, ông nói, dựa theo một văn bản trong bài phát biểu của ông được đăng trên một trang blog bất đồng chính kiến khác hôm thứ Sáu vừa qua.

Chính phủ Việt Nam hiện đang phải chịu nhiều áp lực vì quản lý nền kinh tế yếu kém. Việt Nam từng được mệnh danh là một trong những thị trường nổi bật nhất khu vực châu Á. Các doanh nghiệp nhà nước có các mối quan hệ chính trị thường được cấp phép để vay các khoản nợ khổng lồ trong vài năm qua, trong khi đó thì các doanh nghiệp này không sản xuất được những mặt hàng nào có giá trị, dẫn đến tình trạng kinh tế trì trệ.

Nguyễn Quang A, một chuyên gia kinh tế thẳng thắn cho biết rằng, việc bắt giữ ông Đào là một trong những nỗ lực của chính phủ nhằm răn đe mọi người hãy “im miệng” nhưng hành động này lại phản ánh sự yếu kém của chính họ.

“Ai sẽ là người kế tiếp?” ông hỏi. “Khi ai đó đang ở thế yếu nhưng lại muốn thể hiện mình mạnh mẽ thì họ thường làm những việc như thế này”.

Trong một buổi chất vấn trước Quốc hội được quay trực tiếp trên truyền hình hôm thứ Năm vừa rồi, một bộ trưởng trong chính phủ cho biết rằng Internet đã mang lại lợi ích rất lớn cho Việt Nam kể từ khi được đưa vào hoạt động năm 1997, nhưng ông cảnh báo về các tác động tiêu cực và các ý kiến bất đồng trên các trang mạng.

“Gần đây, các phần tử cơ hội trong nước và các thế lực thù địch ở nước ngoài đã lợi dụng Internet để truyền bá thông tin phá hoại đất nước, xuyên tạc chính sách của Đảng và Nhà nước ta”, Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Nguyễn Bắc Sơn cho biết.

Việt Nam hiện có khoảng 31 triệu người sử dụng Internet, trong đó khoảng 73%  trong số họ đang ở dưới độ tuổi 35. Dân số Việt Nam hiện nay là 90 triệu người.

Không giống như Trung Quốc, chính phủ Việt Nam không thể lập tường lửa hoặc chặn người sử dụng truy cập đến các trang web. Vấn đề của Việt Nam hiện nay đang ở giai đoạn phức tạp vì kinh doanh Internet và thương mại là một phần quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế trong tương lai, nhưng đàn áp các quyền tự do Internet cũng sẽ dẫn đến việc làm suy giảm các triển vọng này.

Các công ty Internet của Hoa Kỳ như Google và Facebook muốn làm kinh doanh ở trong nước nhưng lại tỏ ra rất thận trọng với môi trường pháp lý tại đây. Blog của ông Đào hiện đang sử dụng giao diện Blogger thuộc Google.

Một blogger nổi tiếng khác cũng đã bị bắt hồi tháng trước với các cáo buộc tương tự như ông Đào. Tuy nhiên, cho đến nay ông vẫn chưa được đưa ra xét xử. Trong khi đó, một blogger khác đang phải chịu án tù 12 năm giam. Chính phủ cho biết Việt Nam không có ai bị bỏ tù vì bày tỏ quan điểm của họ một cách ôn hòa mà chỉ có những người vi phạm pháp luật.

© 2013 Bản tiếng Việt TẠP CHÍ PHÍA TRƯỚC

Hôm qua, 15/06/2013, Công an Long An đã đến khám xét nhà của bà Nguyễn Thị Kim Liên, mẹ của hai anh em Đinh Nhật Uy và sinh viên Đinh Nguyên Kha ( người đã bị xử chung với sinh viên Phương Uyên ). Đến buổi chiều, công an đã « bắt khẩn cấp » anh Đinh Nhật Uy và tạm giam 3 tháng, với cáo buộc « lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích Nhà nước », chiếu theo điều 258 bộ Luật Hình sự.

Bản dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 2013 đưa ra kế hoạch thành lập Hội đồng Hiến pháp, với vai trò giám sát và loại bỏ các đạo luật, các văn bản dưới luật vi hiến. Tòa án Hiến pháp cũng sẽ so sánh tính hợp hiến của các hiệp ước quốc tế với Luật cơ bản của Việt Nam. Có thể khẳng định đây là bước tiến quan trọng, góp phần vào sự nghiệp dân chủ hóa đất nước và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Thiết lập Tòa án Hiến pháp là việc làm cần thiết, lẽ ra Việt Nam phải làm việc này từ rất lâu rồi.

Để đảm bảo cho Tòa án Hiến pháp giữ đúng vai trò là cơ quan tư pháp đặc biệt, điều cốt yếu là phải đảm bảo tính độc lập cho cơ quan này. Tòa án Hiến pháp sẽ không chịu sự chi phối, hay chịu sức ép của bất kỳ cơ quan nào. Tòa án Hiến pháp ở Việt Nam cũng phải có vị trí cao hơn tất cả các tòa án khác. Cơ quan này nằm ngoài sự kiểm soát của Quốc hội, Chính phủ, Bộ Chính Trị, Ban Chấp hành Trung ương, bởi vì các cơ quan nhà nước cũng như nhân dân phải hoạt động trong khuôn khổ của Hiến pháp và pháp luật. Hiến pháp là bộ luật cơ bản có vị trí cao nhất trong hệ thống luật pháp, do đó Tòa án Hiến pháp cũng có vị trị đặc biệt, để bảo vệ tốt hơn các giá trị được Hiến pháp công nhận.

Dự thảo Hiến pháp sửa đổi quy định Hội đồng Hiến pháp do Quốc hội thành lập là không đúng về nguyên tắc. Vì Tòa án Hiến pháp là cơ quan tư pháp có nhiệm vụ giữ gìn các giá trị của Hiến pháp, cần có vị thế riêng biệt. Trong khi đó Quốc hội là cơ quan lập pháp có chức năng thảo luận và thông qua các dự luật được Chính phủ đề xuất, hoặc được chính các Đại biểu Quốc hội đề xuất. Một cơ quan tư pháp đặc biệt được thành lập bởi một cơ quan lập pháp, các thành viên của cơ quan tư pháp này lại là các đại diện của cơ quan hành pháp và lập pháp (ý kiến của các Đại biểu Quốc hội đề nghị Chủ tịch nước là người lãnh đạo Hội đồng Hiến pháp, các thành viên khác của Hội đồng này cũng là đại biểu Quốc hội). Ba quyền hành pháp, lập pháp và tư pháp chồng chéo và đan xen vào nhau. Đây là những thiếu sót cơ bản khó đảm bảo tính hiệu quả của Hội đồng Hiến pháp, điều này hoàn toàn trái với nguyên tắc tam quyền phân lập (Il s’agit de la confusion totale des pouvoirs, le principe de la séparation des pouvoirs est nié). Nhưng cũng dễ hiểu vì cơ chế vận hành của Việt Nam theo nguyên tắc tập trung dân chủ (1), quyền lực đều thu về một mối, trong khi đó tổ chức quyền lực của các nước dân chủ theo nguyên tắc phân quyền, và có cơ chế giám sát độc lập. Vì vậy Hội đồng Hiến pháp nằm trong Quốc hội là điều dễ hiểu. Hai phương thức tổ chức Nhà nước khác nhau, do đó các cơ quan hành chính ở Việt Nam sẽ vận hành theo cách thức tổ chức riêng, theo nguyên tắc quyền lực tập trung và thống nhất. Nếu Tòa án Hiến pháp ở Việt Nam giữ vai trò độc lập, cũng khó hoạt động, vì đó là cơ chế vận hành theo kiểu phương Tây. Trừ khi cơ quan này tự khẳng định được vai trò quan trọng của mình, tự bứt ra và giữ vị trị độc lập, hoặc nếu Việt Nam mong muốn xây dựng Nhà nước dân chủ theo mô hình phương Tây.

Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 chỉ dành 1 điều duy nhất đề nói về Hội đồng Hiến pháp (điều 120) là quá ít và có nhiều thiếu sót. Hiến pháp của các nước đều dành một chương để quy định vai trò và chức năng của Tòa án Hiến pháp. Hiến pháp Pháp từ điều 56 đến điều 63 (8 điều) chỉ để bàn về Hội đồng Hiến pháp, nhiệm vụ của Hội đồng Hiến pháp Pháp được quy định rất cụ thể. Hiến pháp Tây Ban Nha dành 6 điều (Từ điều 159 đến 164) để quy định vai trò và nhiệm vụ của Tòa án Hiến pháp. Hiến pháp Ý cũng có 4 điều (từ điều 134 đến điều 137) quy định vai trò của Tòa án Hiến pháp.

Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 nêu rõ những quy định khác về Hội đồng Hiến pháp, cách thức chọn lựa các thành viên sẽ được cụ thể hóa bằng luật. Sẽ đúng hơn khi những nhiệm vụ quan trọng bảo đảm quyền con người của Hội đồng Hiến pháp, các tiêu chuẩn lựa chọn quan tòa Hiến pháp, các tổ chức chính trị có quyền tiến cử những người tài giỏi vào Hội đồng Hiến pháp, các nguyên tắc cần thiết để đảm bảo tính hiệu quả của cơ quan này… Những quy định đó nhất thiết phải được ghi cụ thể trong Hiến pháp. Ban soạn thảo và sửa đổi Hiến pháp cần dành hẳn 1 mục quan trọng, với ít nhất 4 điều đề cập về những nội dung chủ yếu này. Chỉ nên luật hóa cách thức tổ chức của Hội đồng Hiến pháp, các khoản chi tiêu hàng năm cho cơ quan này, mức lương cho các thành viên, cơ quan giúp việc, thời gian hội họp…

Hội đồng Hiến pháp ở Việt Nam không nên là cơ quan trực thuộc của Quốc hội. Tòa án Hiến pháp cần thiết phải là cơ quan độc lập (I). Các thành viên được chọn lựa phải là những người có trình độ và trách nhiệm cao, vì các quyết định của Tòa án này có ảnh hướng rất lớn đến các cơ quan thực thi luật pháp. Trên cơ sở đó, Nhà nước cần xây dựng Hội đồng Hiến pháp thành một Tòa án thực sự, góp phần xây dựng nền dân chủ và Nhà nước pháp quyền (II).

I. Hội đồng Hiến pháp cần có vai trò độc lập

Đoàn Đại biểu Quốc hội Việt Nam do ông Phan Trung Lý dẫn đầu đã đi thăm Pháp và hội kiến với các Nghị sĩ Pháp, mục đích chuyến thăm của Việt Nam để học hỏi về cách tổ chức Hội đồng Hiến pháp. Phía Pháp cũng khuyên Việt Nam cần thành lập Hội đồng bảo hiến.

Thành lập Hội đồng Hiến pháp bên trong Quốc hội sẽ không đảm bảo tính hiệu quả của cơ quan này, vì thẩm phán sẽ không có tư thế độc lập và khách quan trong các quyết định của mình. Hội đồng Hiến pháp ở Việt Nam sẽ lại mắc phải những khuyết điểm giống như Ủy ban Hiến pháp dưới thời Cộng hòa đệ tứ của Pháp (1946-1958), Hiến pháp Pháp năm 1946 dành 3 điều (từ điều 91 đến điều 93) để ghi nhận cụ thể vai trò và nhiệm vụ của Ủy ban Hiến pháp. Cơ quan này xem xét các đạo luật được Quốc hội thông qua, nếu như các đạo luật này bị nghi ngờ trái với các nguyên tắc ghi trong Hiến pháp. Tổng thống và Chủ tịch Hội đồng nhà nước có quyền yêu cầu Ủy ban Hiến pháp xem xét lại đạo luật. Ủy ban Hiến pháp thảo luận về đạo luật, đồng thời tiến hành hòa giải những quan điểm khác nhau của Quốc hội và Hội đồng nhà nước. Nếu Quốc hội sau khi thảo luận thêm một lần nữa về đạo luật, vẫn giữ nguyên đạo luật đó, đạo luật gây tranh cãi chỉ được thông qua và ban hành, nếu trước đó Hiến pháp đã được sửa đổi.

Ủy ban Hiến pháp dưới thời Cộng hòa đệ tứ chỉ có vai trò là Ủy ban hòa giải giữa hai cơ quan hành pháp và lập pháp. Lợi ích duy nhất của Ủy ban Hiến pháp là làm chậm lại thời gian ban hành đạo luật gây tranh cãi, cơ quan này không có tư thể của 1 Tòa án Hiến pháp thực sự, không bãi bỏ đạo luật vi hiến. Vì thế Ủy ban Hiến pháp tồn trong suốt 12 năm mà không có đóng góp gì để bảo vệ Hiến pháp. Ủy ban này có một tuyên bố duy nhất, nhưng không phải để loại bỏ đạo luật vi hiến, mà là sửa đổi Hiến pháp cho phù hợp với đạo luật đó. Các nhà soạn thảo Hiến pháp năm 1958 đã thấy được những yếu kém của Ủy ban Hiến pháp khi cơ quan này trực thuộc Quốc hội Pháp. Họ đã khắc phục được những nhược điểm điểm đó, bằng cách xây dựng Hội đồng Hiến pháp độc lập.

Chắc chắc Hội đồng Hiến pháp của Việt Nam cũng sẽ mắc phải những khuyết điểm như thế, vì không có vị trí độc lập và khách quan. Chúng ta đưa ra giả thuyết như sau : Hội đồng Hiến pháp gồm các thành viên là Đại biểu Quốc hội và đại diện của Chính phủ. Một dự thảo luật của Chính phủ sẽ được trình Quốc hội, sau khi thảo luận ở tổ, dự thảo được đưa ra trước Quốc hội, các đại biểu đóng góp ý kiến, sau đó đạo luật được thông qua. Một số đại biểu hoài nghi vì theo họ đạo luật có thể là vi hiến. Hội đồng Hiến pháp được triệu tập, một số thành viên đã bỏ phiếu ủng hộ thông qua đạo luật, sau đó họ lại là người xem xét lại đạo luật đó. Đương nhiên họ sẽ là người tiếp tục đồng ý về nội dung đạo luật, (Trừ khi họ bỏ phiếu lấy lệ cho đúng thủ tục, nhưng đến khi xem xét đạo luật họ mới bộc lộ suy nghĩ thật), như vậy nhiệm vụ giám sát luật của Hội đồng Hiến pháp không có tính khả thi.

Hội đồng Hiến pháp chỉ có vai trò xem xét lại đạo luật một lần nữa xem có phù hợp với Hiến pháp không. Nếu đạo luật có những điều khoản mâu thuẫn với Hiến pháp, Hội đồng sẽ tiến hành sửa đổi, sau đó đề nghị Quốc hội bỏ phiếu thông qua. Như vậy, Hội đồng Hiến pháp trở thành Ủy ban kiểm tra Hiến pháp của Quốc hội và Chính phủ. Vai trò duy nhất của cơ quan này là làm chậm lại quá trình ban hành luật giống như Ủy ban Hiến pháp dưới thể chế cộng hòa đệ tứ ở Pháp. Kết quả là Việt Nam vẫn không có Tòa án Hiến pháp đúng nghĩa.

Tòa án Hiến pháp độc lập sẽ đưa ra các quyết định đúng đắn và khách quan, để bảo vệ những nguyên tắc cơ bản của Hiến pháp, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền. Tòa án Hiến pháp độc lập cũng sẽ định hướng cho ngành tư pháp độc lập, góp phần đảm bảo công bằng xã hội. Nếu các nhà lãnh đạo Việt Nam muốn xây dựng Nhà nước dân chủ và văn minh, con người trong xã hội sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật. Thiết lập Tòa án Hiến pháp độc lập là một trong những điều kiện đầu tiên.
II. Hội đồng Hiến pháp góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền và bảo vệ các quyền công dân

Tôn trọng quyền con người luôn là tiêu chuẩn đầu tiên để đánh giá một xã hội tiến bộ và công bằng. Nhiệm vụ quan trọng nhất của Tòa bảo hiến là bảo vệ các quyền được Hiến pháp công nhận. Thẩm phán của Tòa án Hiến pháp sẽ loại bỏ tất cả các đạo luật vi hiến. Để thực hiện tốt công việc này. Việt Nam cần áp dụng cả hai hình thức giám sát tập trung và phổ quát đang được các Tòa bảo hiến ở hầu hết các nước thực hiện. Hình thức giám sát luật tập trung cần được tiến hành theo yêu cầu của Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng ,Chủ tịch nước và yêu cầu của 1/5 số Đại biểu Quốc hội. Cơ chế giám sát này cũng sẽ không mang lại hiệu quả vì thể chế chính trị của Việt Nam theo nguyên tắc tập trung dân chủ. Nếu như Quốc hội đã thông qua một đạo luật với sự đồng thuận cao, vì hơn 90 % Đại biểu Quốc hội là đảng viên, sẽ ít có ý kiến yêu cầu giám sát luật theo chiều hướng phản đối và muốn loại bỏ đạo luật bị nghi ngờ là vi hiến. Bởi vì ở các nước khác, khi các Nghị sĩ yêu cầu Tòa bảo hiến giám sát luật, thực tế là một hình thức phản đối của phe đối lập ở Nghị viện, phe đối lập muốn tìm một cơ hội để loại bỏ đạo luật gây tranh cãi mà họ không tán thành. Ở Việt Nam sẽ không có tình huống như vậy. Nếu có ý kiến yêu cầu giám sát, đó chỉ là yêu cầu thảo luận để bổ sung hay loại bỏ một số điểm trong đạo luật cho phù hợp với Hiến pháp. Nhưng nếu Việt Nam xây dựng cơ quan lập pháp thành hai viện, đạo luật sẽ lần lượt được thảo luận tại mỗi viện, mức độ chính xác và lợi ích của đạo luật sẽ được xác định rõ hơn, do đó không nhất thiết cần đến ý kiến của Hội đồng Hiến pháp, hơn nữa khi một dự thảo luật của Chính phủ trình Quốc hội, cơ quan này sẽ hỏi ý kiến của các cố vấn về luật pháp. Cơ chế giám sát tập trung của Hội đồng Hiến pháp mang tính hình thức, cơ quan này trở thành một tiểu ban giúp việc cho Quốc hội và Chính phủ.

Hình thức giám sát luật phổ quát có thể sẽ phát huy tác dụng hơn. Vì công dân sẽ yêu cầu Tòa án Hiến pháp can thiệp, một khi các quyền cơ bản của mình bị vi phạm trong một vụ việc tranh chấp cụ thể. Nhưng công dân cũng không biết sẽ phải làm thế nào trong trường hợp Hiến pháp không công nhận công dân có quyền gửi đơn khiếu nại trực tiếp đến Tòa án Hiến pháp. Hơn nữa cơ quan này trực thuộc Quốc hội, và không phải là Tòa án Hiến pháp đúng nghĩa như ở các nước.

Nhiệm vụ bảo vệ quyền con người của Hội đồng Hiến pháp sẽ khó thực hiện, nếu như cơ quan này không có vị trí độc lập và được Hiến pháp giao cho nhiều quyền hơn. Hội đồng Hiến pháp chỉ còn lại vai trò xem xét và đóng góp ý kiến cho Quốc hội và Chính phủ. Đây sẽ là điều rất đáng tiếc, khi vai trò chính của Tòa bảo hiến không được ghi nhận cụ thể.

Để khắc phục những thiếu sót có thể xảy ra khi thiết lập Hội đồng Hiến pháp. Tôi xin đưa ra một số đề nghị :

1. Nên gọi Hội đồng Hiến pháp là Tòa án Hiến pháp, để thể hiện rõ vai trò của cơ quan này. Tòa án Hiến pháp có vị thế độc lập và không chịu sự kiểm soát của bất kì cơ quan nào. Tòa án Hiến pháp có trụ sở tại thủ đô Hà Nội. Các khoản chi tiêu của Tòa án Hiến pháp được Nhà nước chu cấp. Các chi phí sẽ được công bố trên các phương tiện thông tin vào dịp cuối năm.

2. Tòa án Hiến pháp gồm 11 thành viên, có nhiệm kỳ 9 năm, và không thể bị bãi chức, trừ khi phạm tội hình sự, hoặc bị chính Tòa án đề nghị bãi chức vì năng lực yếu. Các thành viên phải có ít nhất 15 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực luật pháp hoặc chính trị. Các Giáo sư luật có quốc tịch Việt Nam đang giảng dạy ở trong nước và ở nước ngoài được đề cử vào Tòa án Hiến pháp. Khi đã là thẩm phán của Tòa án Hiến pháp, các thành viên không được phép làm bất kỳ công việc gì khác, họ chỉ được phép, khi đã thôi chức tại Tòa án Hiến pháp.

3. Tòa án Hiến pháp giám sát luật theo hình thức tập trung và phổ quát. Công dân có quyền gửi đơn trực tiếp đến Tòa khi các quyền cơ bản được Hiến pháp bảo vệ, bị xâm phạm. Khi các đơn từ có nội dung giống nhau, Tòa án sẽ đưa ra quyết định chung có hiệu lực với những trường hợp tương tự. Ví dụ như quyền sở hữu đất đai, tài sản của nông dân bị vi phạm. Các đơn kiện phải đáp ứng đủ các điều kiện do luật định, Tòa án Hiến pháp mới xem xét giải quyết.

4. Các quyết định của Tòa án Hiến pháp là những phán quyết cuối cùng. Tất cả các cơ quan có thẩm quyền phải tôn trọng các quyết định đó. Để đảm bảo tính công bằng và khách quan của Tòa án Hiến pháp, các nhà lãnh đạo, các cơ quan đoàn thể không được phép gây sức ép đến quyết định của Tòa án Hiến pháp.
Kết luận

Montesquieu cho rằng quan tòa phải là cái miệng chỉ nói lên những lời của luật pháp (le juge est la bouche qui prononce les paroles de la loi). Nghĩa là quan tòa chỉ tuân thủ và thực hiện đúng với những nguyên tắc của luật pháp, (nhưng luật pháp cũng phải đúng đắn và có cơ sở). Để đảm bảo bình đẳng và khách quan trong các phán quyết của mình, thẩm phán của Tòa án Hiến pháp cần có tư thế độc lập. Khi đó thẩm phán của Tòa án Hiến pháp sẽ là cái miệng của Hiến pháp. Họ chỉ có vai trò duy nhất là bảo vệ các nguyên tắc được Hiến pháp ghi nhận.

P.T.Đ.
Ghi chú

Nguyên tắc dân chủ tập trung, dựa trên quyền lực tập trung, được sáng tạo dưới thời Cộng hòa đệ nhất, năm 1793 ở Pháp, bởi luật sư Roberspierre cùng các cộng sự Saint-Just, Danton, Babeuf. Nhóm Jacobin là các thành viên cực tả, tiền thân của chủ nghĩa cộng sản sau này. Lénine chịu ảnh hưởng về cách thức tổ chức nhà nước của những người Jacobin. Những người Bolchévique đã áp dụng một số nguyên tắc về tổ chức Nhà nước trong bản Hiến pháp năm 1793 của nhóm Jacobin. Nguyên tắc tập trung dân chủ được Lénine nói đến lần đầu trong tác phẩm «Làm gì», xuất bản năm 1906, khi đó cả Lénine và Trotsky đều đang còn trẻ. Trotsky hỏi Lénine : « Đồng chí xếp Đảng, để thế vào vị trí của giai cấp vô sản, rồi Ban chấp hành Trung ương thế chỗ cho Đảng, cuối cùng là Bộ chính trị và Tổng bí thư thế chỗ cho Ban chấp hành Trung ương, nhân danh giai cấp vô sản, đồng chí lại chuyển quyền lực tuyệt đối cho một người, hay một nhóm người». Chính bản thân Trotsky cũng không hiểu đầy đủ những lời thắc mắc của mình (theo Raymond Aron, Démocratie et totalitarisme). Trotsky cho dù có thắc mắc về tổ chức quyền lực trong Nhà nước chuyên chính vô sản, nhưng bản thân Trotsky, (cũng như các lãnh tụ như Maurice Thorez, Sékou Touré, Che Guevara, Mao) đến khi trút hơi thở cuối cùng, cũng không bao giờ mất đi nhiệt tình cách mạng và niềm tin tuyệt đối vào chủ nghĩa cộng sản, cũng như thắng lợi hoàn toàn của giai cấp vô sản trên toàn thế giới và hạnh phúc được cống hiến vì sự nghiệp giải phóng giai cấp bị áp bức. Điều này được khẳng định khi đọc lại các bức thư của Trotsky viết cho vợ đã được công bố.

Tài liệu tham khảo

- Le droit constitutionnel de Louis Favoreu

- La Constitution française de 1958

- Les Constitutions de la France de la Révolution à la IV ème République

- Les grandes démocraties, Constitution des États-Unis, de l’Allemagne, de l’Espagne et de l’Italie.

Giáo dục là đề tài không bao giờ cũ. Giáo dục cũng là đề tài không bao giờ hết tính thời sự. Vì giáo dục liên quan trực tiếp đến con người. Với mỗi cá nhân, giáo dục cấu thành một bộ phận quan trọng trong sự hình thành nên con người họ. Vì thế, những vấn đề về giáo dục trước hết là vấn đề của con người, là câu chuyện của con người về nhận thức về chính mình, sau đó mới là câu chuyện của các lĩnh vực liên quan đến hoạt động giáo dục, như kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội…

Trong số các vấn đề về giáo dục mà cả thực tiễn lẫn lý thuyết phải đương đầu là vấn đề có nên thương mại hóa giáo dục hay không? Đây không chỉ là câu hỏi cho giáo dục Việt Nam, mà còn là câu hỏi chung cho nên giáo dục của tất cả nền giáo dục khác. Đây cũng không phải là câu hỏi đến bây giờ mới được đặt ra, mà đã đươc đặt ra từ lâu trên thế giới. Nhưng câu trả lời của nó vẫn chưa rõ ràng, cả trên thực tế lẫn lý thuyết. 

Nhiều nước coi giáo dục là phúc lợi xã hội, được nhà nước cung cấp miễn phí, như ở các nước Bắc Âu chẳng hạn. Nhưng ngược lại, nhiều nước lại coi giáo dục như một loại hàng hóa đặc biệt, nên người học phải trả học phí hoàn toàn hoặc một phần, như giáo dục ở Anh hoặc Mỹ.

Bài viết này vì thế không có tham vọng trả lời câu hỏi có nên thương mại hóa giáo dục hay không. Thay vì thế, bài viết sẽ định hướng đến một câu hỏi nhỏ hơn: Nếu có thể thương mại hóa giáo dục, thì thương mại hóa cái gì?

Để trả lời câu hỏi này, cần có một hình dung tổng thể về giáo dục, để xem cấu trúc của nó ra sao, gồm những thành phần nào, và trong số các thành phần đó, cái nào có thể thương mại hóa được.

Về đại thể, nếu coi giáo dục như một ngôi nhà, thì ngôi nhà đó sẽ có nền móng, các trụ cột chính, và mái như mô tả trong hình bên dưới:

Trong đó, nền móng của giáo dục gồm hai tầng. Tầng sâu nhất là tầng văn hóa đại chúng, tức văn hóa đặc thù của mỗi dân tộc, là sản phẩm hình thành từ các điều kiện lịch sử cụ thể về địa lý, kinh tế, tôn giáo… Tầng này thường chìm khuất, nhưng có ảnh hưởng âm thầm và bền bỉ đến mọi hoạt động của giáo dục, gián tiếp định hình nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy, mục tiêu cần đạt, của hệ thống giáo dục. Chẳng hạn, với một nước nông nghiệp lạc hậu, sản xuất nhỏ lẻ, thì văn hóa đại chúng là văn hóa tiểu nông. Vì thế, các hoạt động của việc dạy và học dừng ở mức độ tương tự, và về cơ bản cũng phù hợp với phông văn hóa chung này. Đó là lý do tại sao trong suốt hàng nghìn phong kiến phương Đông, nền giáo dục về cơ bản là giậm chân tại chỗ và nặng về thơ phú văn chương. Khi đó, văn hóa đại chúng không thay đổi gì đáng kể, hình thái kinh tế cũng không có phát triển gì đột phá, nên giáo dục không có nhu cầu phải đổi mới. Nhưng với các nước công nghiệp, sản xuất đại quy mô, thì văn hóa công nghiệp và dịch vụ của một lối sống nhanh, nặng về tiêu thụ vật chất, trở thành chủ đạo. Khi đó, về đại thể thì toàn bộ nội dung, phương thức và mục tiêu giáo dục cũng phù hợp với, và đáp ứng đòi hỏi của, loại hình văn hóa này một cách tự nhiên. Sự ra đời của các trường khoa học, kỹ nghệ, quản trị…, tức các loại hình đào tạo hoàn toàn khác với giáo dục truyền thống ở phương Đông, là một đáp ứng tự nhiên sự đòi hỏi của nền văn hóa công nghiệp này.

Tầng nền thứ hai là hệ tư tưởng chủ đạo đang thịnh hành trong xã hội. Đây là tầng có ảnh hưởng rõ nét và quyết định đến mọi hoạt động dạy và học. Nếu trong các xã hội phong kiến, hệ tư tưởng chủ đạo là Khổng giáo, nên mọi hoạt động giáo dục đều được tổ chức dưới sự chỉ đạo của hệ tư tưởng này. Đến lượt nó, các hoạt động giáo dục cũng có vai trò củng cố mạnh thêm hệ tư tưởng chủ đạo này.

Ở một số nước Trung Á, hệ tư tưởng chủ đạo là đạo là đạo Hồi. Điều này đã ảnh hưởng quyết định đến việc tổ chức các hoạt động giáo dục, mà rõ nét nhất là việc ai được quyền tham gia giáo dục, tham gia ở mức độ nào, và nhà trường sẽ dạy những gì, dạy như thế nào để phù hợp với giáo lý của Hồi giáo, v.v.

Với Việt Nam, hệ tư tưởng chủ đạo hiện thời là chủ nghĩa Mác-Lê nin. Tuy đã bị bác bỏ trên chính quê hương của nó, nhưng chủ nghĩa Mác-Lê nin lại vẫn còn chỗ đứng trên đất nước này, và vẫn đang chỉ đạo mọi hoạt động trong giáo dục, ở một mức độ nào đó, có thể coi là tương tự như Khổng giáo thời phong kiến hoặc Hồi giáo ở các nước Trung Á hiện giờ.

Còn tầng nền nổi trên nhất thì có thể nhìn nắm, sờ mó được. Đó chính là hệ thống cơ sở vật chất của giáo dục, như trường sở, thư viện, thiết bị dạy và học, tài liệu tham khảo, thiết bị nghiên cứu v.v. Nếu hệ thống cơ sở vật chất này càng đầy đủ, hiện đại, thì các hoạt động giáo dục sẽ càng phong phú, hiệu quả. Đây là tầng có thể đo đạc định lượng và so sánh được.

Phía trên nền móng là bốn trụ cột của giáo dục. Đó là bốn thành tố liên quan mật thiết với nhau trong mọi hoạt động của giáo dục: Dạy – Chương trình – Học – Nghiên cứu. Trong đó, Dạy là hoạt động chính của đội ngũ giáo viên/giảng viên; Học là hoạt động chính của học viên (học sinh, sinh viên, nghiên cứu sinh, thực tập sinh…); Chương trình là nội dung giảng dạy và đào tạo được người dạy sử dụng để truyền đạt tri thức, huấn luyện kỹ năng cho người học; Nghiên cứu là hoạt động tìm kiếm, khai phá tri thức, thường gắn liền với các hoạt động giáo dục ở Đại học, nhằm không chỉ làm giàu thêm kho tàng tri thức, mà còn thông qua đó, giúp hoạt động đào tạo được hiệu quả và thực chất hơn.

Trên cùng, tức nóc của tòa nhà là tầm nhìn về giáo dục được xác lập cho cả hệ thống, hoặc cho từng cơ sở giáo dục, hay cá nhân cụ thể, tùy vào từng trường hợp cụ thể. Nhưng nếu xét tổng quát thì tầm nhìn này trước hết là của nhà nước – chủ thể của các quyết sách lớn về giáo dục, sau đó mới đến tầm nhìn của các cơ sở giáo dục và các cá nhân. Thông thường, tầm nhìn của các cơ sở giáo dục về đại thể là phù hợp với tầm nhìn đã được xác lập chung cho cả hệ thống bởi nhà nước, nhưng có thể khác nhau về tiểu tiết hoặc cách thức tiếp cận. Còn với cá nhân, tầm nhìn giáo dục có thể tự do hơn, nhưng vẫn bị ràng buộc và chi phối bởi tầm nhìn giáo dục của cơ sở giáo dục mà anh ta tham gia, và rộng hơn là cả hệ thống giáo dục mà anh ta thuộc về.

Xét cho cả hệ thống, việc chọn tầm nhìn nào, vì lợi ích của ai, có phù hợp với xu hướng chung của thế giới hay không, có cập nhật hiện đại, đáp ứng được đòi hỏi của đời sống thực hay không, có bền vững, có làm động lực để thúc đẩy xã hội phát triển hay không, có hướng đến việc giải phóng con người, làm cho con người được tự do phát triển hết tiềm năng của mình hay không… sẽ tạo ra linh hồn và bản lai diện mục cho cả hệ thống giáo dục, và qua đó ảnh hưởng đến mọi hoạt động giáo dục. Việc tổ chức hệ thống giáo dục như thế nào, khi đó chỉ là sự cụ thể hóa của tầm nhìn giáo dục này.

Rõ ràng, nếu tầm nhìn giáo dục tủn mủn, vụn vặt, méo mó, tương ứng với hình dung về ngôi nhà mà bị dột từ nóc, thì cả hệ thống giáo dục sẽ xập xệ theo mà không có cách nào khắc phục được. Vì thế, khi đánh giá một hệ thống giáo dục, trước hết cần xem xét tầm nhìn của nó, xem nó hướng đến đâu, vì ai, vì cái gì, và vì sao lại như vậy.

Với các cơ sở giáo dục, tầm nhìn riêng của họ sẽ có tác dụng tạo ra bản sắc hoặc sự xuất sắc riêng biệt. Nhưng nói chung, tầm nhìn của các cơ sở thường khó vượt quá xa so với tầm nhìn chung, đặc biệt là ở các xã hội mà giáo dục được quản lý chặt chẽ và tự do chưa được coi là tự nhiên như hơi thở của các công dân.

Với mỗi người tham gia vào hệ thống giáo dục, dù là dạy hay học hay nghiên cứu, thì tầm nhìn ở quy mô cá nhân cũng tham gia vào việc đưa ra các lựa chọn trong một số khâu cụ thể, như: dạy cái gì và như thế nào, học cái gì và học để làm gì, nhưng về đại thể, luôn bị khống chế bởi tầm nhìn của nhà nước và của cơ sở giáo dục mà anh ta tham dự vào. Trong đó, quan trọng nhất là tầm nhìn của Bộ giáo dục, cơ quan chịu trách nhiệm chính về giáo dục. Tầm nhìn này lại phụ thuộc cụ thể hơn nữa vào tầm nhìn và sự hiểu biết về giáo dục của các lãnh đạo ngành, những người làm chính sách giáo dục đặc biệt là của người đứng đầu, tức bộ trưởng Bộ giáo dục.

Đó là mô tả sơ bộ về các thành phần của giáo dục, khi được sắp xếp theo cấu trúc của một ngôi nhà.

Sau khi đã có hình dung tổng thể về cấu trúc của giáo dục, chúng ta sẽ xét xem những thành tố nào có thể mang ra thương mại hóa được, nói nôm na, là có thể bán được, vì thương mại có nghĩa đen là mua bán trao đổi.

Ở mức độ gián tiếp hơn, thương mại có thể được hiểu như một quá trình mang lại lợi nhuận để thu lợi. Dù với bất cứ cách hiểu nào thì tiền, hay lợi nhuận, vẫn nằm ở trung tâm của mọi quá trình thương mại. Do đó, ở mức thô sơ nhất, thương mại hóa giáo dục có thể hiểu là hoạt động kinh doanh giáo dục để thu lợi.

Với sự thống nhất sơ bộ đó, chúng ta sẽ đi vào từng cấu phần cụ thể của ngôi nhà giáo dục, xem phần nào có thể mang ra để kinh doanh thu lợi được.

Thứ nhất là phần nền móng của giáo dục, bao gồm: Văn hóa đại chúng, Hệ tư tưởng chủ đạo, Cơ sở vật chất. Trong số ba yếu tố này thì rõ ràng là về lý thuyết: Văn hóa đại chúng chỉ là phần chìm có tác động điều phối ngầm các hoạt động giáo dục, chứ không phải là dịch vụ có thể trao đổi để thương mại hóa. Việc thương mại hóa văn hóa và các hoạt động văn hóa đại chúng là việc của các công ty văn hóa, chứ không phải việc của các cơ sở giáo dục. Hệ tư tưởng chủ đạo không thể thương mại hóa, vì đó là nhận thức chung, có được do tự nguyện hay áp đặt, và không thể định lượng và không đáp ứng nhu cầu giáo dục trực tiếp nào để có thể thương mại hóa được. Cơ sở vật chất thì chỉ có thể đầu tư để phục vụ việc giảng dạy và nghiên cứu chứ không thể mua bán trao đổi để sinh lợi được. Nếu có, thì đó chỉ có thể là cho thuê mướn mặt bằng, thuê mướn máy móc thiết bị đđể thu lợi riêng, một biến thái phạm pháp chứ không phải là một hoạt động thuộc về giáo dục.

Sang đến phần bốn trụ cột của ngôi nhà giáo dục, đó là: Dạy – Chương trình – Học – Nghiên cứu. Về mặt lý thuyết, chỉ có một thành phần có thể thương mại hóa một phần, đó là nghiên cứu. Còn ba thành phần còn lại, đó là Dạy, Học và Chương trình thì không thể, hoặc nếu cố tình thì cũng rất khiên cưỡng và hạn chế. Lý do: Dạy là họat động được trả lương của giáo viên và giảng viên. Việc này nên được coi là lao động theo hợp đồng như các loại hình lao động khác, chứ không thể là sự mua bán trao đổi như trong các hoạt động thương mại, vì với người giáo viên, anh ta không có quyền bán các sản phẩm mình làm ra, như bài giảng, hay điểm số, một cách trực tiếp để thu tiền.

Tương tự như vậy, Học cũng là thành phần không thể thương mại hóa, vì người đi học không nhằm mục đích thương mại để thu lợi trực tiếp, mà chỉ coi đó như một hoạt động đầu tư, tuy tốn kém nhưng thu lợi gián tiếp qua việc học hỏi kỹ năng và bổ sung tri thức cho cuộc sống và công việc sau này.

Chương trình, nếu cố tình thì chỉ có thể thương mại hóa rất hạn chế và khiên cưỡng, và về nguyên tắc, phải được cung cấp miễn phí cho người học, hoặc được người học trả phí với một mức rất hạn chế, chủ yếu là cho phần vật chất của chương trình, như tài liệu, sách vở tham khảo v.v. Còn chương trình như một tổng thể chung là một thứ rất khó mang ra mua bán riêng lẻ, vì nó chỉ có tác dụng khi được triển khai đồng bộ trong toàn bộ chuỗi các hoạt động giáo dục.

Tuy nhiên, trên thực tế, đây lại là phần bị thương mại hóa mạnh nhất, chứ không phải là hạn chế và khiên cưỡng. Một bộ phận rất nhỏ của chương trình, đó là hệ thống văn bằng chứng chỉ, hệ thống đánh giá kết quả học tập, đã bị lạm dụng để đưa ra mua bán, trao đổi thu lợi. Nạn bằng giả tràn lan, hay “đổi tình lấy điểm”, là một trong những hệ quả của hiện tượng này. Nhưng, đây có phải là thương mại hóa giáo dục hay không? Câu trả lời dứt khoát là không. Thực tế, đây là một hành động phạm pháp, nếu phát hiện sẽ bị truy tố trước tòa.

Đến đây, chỉ còn thành phần thứ tư, Nghiên cứu, chủ yếu là ở các trường đại học, là có thể thương mại hóa một phần. Nói một phần, vì nghiên cứu được chia ra thành hai loại: nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng. Trong đó, nghiên cứu cơ bản nhằm giải quyết, hoặc tìm kiếm, những vấn đề mang tính nền tảng của tri thức. Động cơ của nghiên cứu cơ bản là sự tò mò vô vụ lợi của trí tuệ. Khi tiến hành các nghiên cứu cơ bản, không ai đặt ra câu hỏi “để làm gì?; sẽ bán được bao nhêu tiền?”, vì nếu có đặt ra thì cũng không ai có thể trả lời được câu hỏi này. Trên thực tế, có những nghiên cứu cơ bản chỉ tìm thấy ứng dụng của mình sau đó hàng trăm năm. Do đó, nghiên cứu cơ bản không thể thương mại hóa ngay được. Nói cách khác, việc thương mại hóa không đặt ra với các nghiên cứu cơ bản.Sản phẩm của nghiên cứu cơ bản thường được coi như một dạng hàng hóa công, nên đầu tư cho cơ bản được coi là đầu tư công, cần thiết cho sự phát triển và phồn vinh lâu dài của xã hội.

Ngược lại, nghiên cứu ứng dụng có mục đích nhắm đến một vấn đề công nghệ cụ thể, thường là một giải pháp công nghệ hay một sản phẩm ứng dụng thực tế. Hình dung về tiềm năng ứng dụng của các nghiên cứu này đã được chỉ rõ trong đề cương nghiên cứu. Kết quả của nghiên cứu ứng dụng có thể được thương mại hóa và mang lại lợi nhuận cho nhà nghiên cứu hoặc chủ đầu tư. Do đó, kết quả của nghiên cứu ứng dụng, trong nhiều trường hợp chỉ được báo cáo nội bộ, hoặc đăng ký bản quyền để được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, từ kết quả nghiên cứu đến lợi nhuận là một chuỗi nhiều hoạt động tổ chức và kinh doanh phức tạp. Do đó, khi một giải pháp công nghệ hay sản phẩm ứng dụng nào đó có thể thương mại hóa, thì chủ sở hữu sẽ lập một công ty riêng để thương mại hóa nó và tách nó ra khỏi môi trường gốc để đi vào thị trường. Đó là mô hình các công ty spin-off rất phổ biến trong các đại học Anh, Mỹ.

Điều đáng lưu ý là sau khi các nghiên cứu ứng dụng, một phần của hoạt động giáo dục đại học, được chuyển sang thương mại hóa bởi các công ty spin-off, thì các công ty này cũng gần như tách rời hoàn toàn giáo dục để trở thành các công ty chuyên nghiệp, hoạt động theo luật pháp chung các doanh nghiệp, chứ không còn dính dáng nhiều đến hệ thống giáo dục nữa. Lý do không chỉ để đảm bảo sự chuyên nghiệp trong hoạt động, mà còn để tránh phải chia sẻ lợi nhuận do sự thương mại hóa các sản phẩm hoặc giải pháp công nghệ – thường đã được đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ – mang lại.

Thành phần cuối cùng là nóc của tòa nhà giáo dục, đó là tầm nhìn về giáo dục. Rõ ràng, tầm nhìn giáo dục là nhận thức chung về vai trò và mục tiêu mà nền giáo dục hướng tới. Đó thường là các ý niệm, triết lý, lý tưởng… chứ không phải là một loại hàng hóa để có thể thương mại hóa được.

Như vậy, trong tám yếu tố chính của ngôi nhà giáo dục, trải dài từ nền móng đến nóc tòa nhà, thì chỉ một phần rất nhỏ nằm trong Nghiên cứu, tức phần nghiên cứu ứng dụng trong các đại học, là có thể thương mại hóa một cách hạn chế. Nhưng khi được thực hiện, hoạt động này sẽ tách ra khỏi giáo dục để nhập vào dòng chảy của thị trường dưới dạng hoạt động của các công ty chuyên nghiệp.

Với các thành phần còn lại, nếu cố tình thương mại hóa thì chỉ có thể biến báo một phần rất nhỏ ở Cơ sở vật chất, dưới dạng cho thuê mướn mặt bằng hoặc trang thiết bị nghiên cứu, đào tạo; và một phần cũng rất nhỏ khác ở Chương trình, đó là hệ thống văn bằng chứng chỉ và đánh giá kết quả học tập để thương mại hóa theo đúng nghĩa đen của từ này. Tiếc thay, sự thương mại hóa này lại là một sự tha hóa của giáo dục, và trên thực tế, là một hành vi phạm pháp.

Đến đây, bạn đọc có thể cho rằng, tuy từng bộ phận của giáo dục không thể, hoặc nếu có thì rất hạn chế và rất rủi ro để có thể thương mại hóa, nhưng xét trong tổng thể thì giáo dục vẫn là một loại hàng hóa hay dịch vụ đặc biệt, nên vẫn có người sẵn sàng trả giá. Vì thế vẫn có thể thương mại hóa giáo dục được. Đây là một lập luận có tính thực tế, vậy xin trả lời trong các bài sau.

Như tin chúng tôi đã loan ở phần trên, blogger nổi tiếng Phạm Viết Đào đã bị bắt hôm qua 13/06/2013 vì tội danh ” lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân” theo điều 258 Luật hình sự Việt Nam. Trước đó, một blogger tên tuổi khác làTrương Duy Nhất cũng đã bị bắt ngày 26/05 với tội danh tương tự.

Với việc bắt giữ nhà văn kiêm blogger Phạm Viết Đào, như vậy là đã có thêm một nhà văn nữa bị bắt trong vòng một năm. Người trước đây là nhà văn Phạm Chí Dũng, bị bắt vào tháng 7/2012 với cáo buộc âm mưu lật đổ chính quyền.

Trả lời RFI Việt ngữ tối qua, ngay sau khi thông tin ông Phạm Viết Đào bị bắt được đăng tải, nhà văn kiêm nhà báo tự do Phạm Chí Dũng ở Thành phố Hồ Chí Minh đã trao đổi với chúng tôi về một số nhận định ban đầu.

RFI : Xin chào nhà báo Phạm Chí Dũng. Thưa anh, anh có nhận xét như thế nào về tin blogger Phạm Viết Đào bị bắt ?

Nhà báo Phạm Chí Dũng : Như vậy là trong vòng nửa tháng trời đã có hai vụ bắt giữ liên tiếp đối với giới blogger, liên quan tới cùng một điều 258, và cũng liên quan tới những vấn đề có những thông tin nội bộ trên blog. Nửa tháng trước, việc này xảy ra đối với trường hợp của blogger Trương Duy Nhất. Và đến bây giờ thì vụ bắt giữ mới nhất xảy ra đối với ông Phạm Viết Đào, một blogger và cũng đồng thời là một nhà văn.

Theo tôi thì hai vụ này có những điểm tương đồng nhất định, không chỉ về điều 258. Với blog của nhà văn Phạm Viết Đào, tôi để ý tới những thông tin nội bộ, đặc biệt được đưa lên blog này trong thời gian gần đây. Và có lẽ là tôi cũng giống như nhiều người khác, thường đặt câu hỏi là tại sao những blogger này lại có được những thông tin quá đặc biệt như vậy.

Một điểm tương tự nữa của vụ bắt giữ ông Trương Duy Nhất và ông Phạm Viết Đào là ngay sau khi có thông tin ông Phạm Viết Đào bị bắt, thì blog của ông cũng đã bị khóa. Tôi có thử mở, nhưng không được, trên mạng đòi hỏi phải có mật khẩu.

Có một chi tiết đáng chú ý nữa là việc bắt ông Phạm Viết Đào lại diễn ra ngay sau khi Quốc hội bỏ phiếu tín nhiệm, với kết quả là khá nhiều quan chức chính phủ bị tỉ lệ phiếu cao liên quan tới loại phiếu « tín nhiệm thấp ». Và đồng thời việc bắt giữ ông Phạm Viết Đào vẫn diễn ra trong bối cảnh quốc tế đang gây áp lực nhân quyền liên tục với Nhà nước Việt Nam, liên quan tới hàng loạt nhân vật bất đồng chính kiến bị bắt giữ, và cũng liên quan tới bầu không khí « tuyệt thực cùng Cù Huy Hà Vũ ».

RFI : Như vậy theo anh vấn đề chính là việc các blog này đưa ra những thông tin trong nội bộ mà ít người có được ?

Có một chi tiết cũng nên tham khảo mà tôi muốn nêu ra – có lẽ chỉ để tham khảo thôi. Có một blog được dư luận gần đây khá quan tâm vì đưa ra những thông tin cũng không kém phần nội bộ – tên là « Tư Sang nham hiểm ». Trước đây vào ngày 04/05/2013 trên blog này có bài « Toàn bộ hệ thống bảo vệ pháp luật và chính quyền đã chết lâm sàng ? », và trong bài này có điểm về blogger Phạm Viết Đào, trong đó có một đoạn đánh giá về ông Phạm Viết Đào như thế này : « Tiết lộ bí mật Nhà nước bằng cách công bố các công văn mật, lan truyền các tin đồn sai sự thật, xuyên tạc tình hình nội bộ Đảng ».

Sau khi việc này xảy ra, thì tôi mới nhớ lại là trước đây blog Phạm Viết Đào cũng có đưa một số tin tức, phải nói là đọc khá thú vị, vì rất nội bộ. Rất may là tôi còn lưu lại được một đoạn của blog Phạm Viết Đào. Có một người nào đó tên là Hai Xe Ôm – chắc chắn là một bút danh – vào ngày 16/04/2013, tức là trước Hội nghị trung ương 7, có đưa một cái tin là « Tin cung đình lọt ra vỉa hè », trong đó có những nội dung đáng chú ý như thế này :

Thứ nhất là các cấp thượng đỉnh đã có những thay đổi trong quan hệ Đông-Tây, nếu tinh ý quan sát những động thái gần đây trên báo chí về vấn đề hiến pháp, về chủ quyền biển đảo. Thứ hai là Hội nghị kiểm điểm BCT giữa nhiệm kỳ vẫn tiếp tục triển khai. Thứ ba là sắp tới sẽ bổ sung thêm 3 đồng chí vào BCT để đủ 17 vị đó là: NBT, NXL và NTKN.
Thứ tư là Hai Xe Ôm có đề nghị kiểm chứng một nguồn tin do một blogger cung cấp: Có hai vụ hối lộ lớn tại Tập đoàn dầu khí bị lập biên bản, một vụ 600.000 USD và 1 vụ 200.000 USD. Thông tin này đã bị dập đi: không khẳng định và cũng không phủ định, và yêu cầu Hai Xe Ôm không bắt đối tác trả lời, kiểm chứng thông tin này.

Nhưng có lẽ thông tin quan trọng nhất trong lời bình của Hai Xe Ôm trong blog Phạm Viết Đào, theo tôi là nội dung « Đã lấy phiếu tín nhiệm để giới thiệu nhân sự BCT nhiệm kỳ Đại hội XII tới. Theo nguồn tin này thì đồng chí 4S cao phiếu nhất, đồng chí X. thấp nhất ».

Tóm lại là những thông tin tôi muốn nêu về việc bắt giữ nhà văn và cũng là blogger Phạm Viết Đào đặt ra cho dư luận một số ẩn ý, hàm ý và những câu hỏi, cũng giống như đối với trường hợp bắt giữ blogger Trương Duy Nhất.

Vấn đề còn lại với tôi, và vẫn là câu hỏi thường trực trong tôi, là đối với những người như Trương Duy Nhất và Phạm Viết Đào, thì cái gì là chính ? Cái gì là chính liên quan tới vụ bắt giữ đối với họ ? Phải chăng từ những blog này đã có những tin tức rất nội bộ, và nếu đúng đó là những tin nội bộ và những tin tối mật, thì nguồn tin ở đâu ?

Nguồn tin có thể mới là vấn đề chính. Và nếu như dư luận có thể đánh giá được vấn đề nguồn tin từ đâu ra, thì dư luận cũng có thể dự báo được những động thái liên quan tới việc chỉ đạo bắt giữ những blogger này.

RFI : Giới blogger có xôn xao nhiều sau khi hai blogger có tiếng đều bị bắt ?

Việc này chắc chắn là các blogger không những xôn xao mà còn xáo động. Chắc chắn là như vậy. Tôi có trao đổi với vài blogger, họ rất chú ý việc này, cũng như đã từng rất chú ý vụ Trương Duy Nhất. Và không thể nói là họ không có phần lo lắng.

RFI : Xin chân thành cám ơn nhà văn, nhà báo tự do Phạm Chí Dũng ở Thành phố Hồ Chí Minh đã vui lòng dành thì giờ tham gia chương trình của RFI Việt ngữ.

Nhân nhắc đến khái niệm lòng tin chiến lược trong bài nói chuyện của ông Nguyễn Tấn Dũng, chúng ta thử bàn về chuyện lòng tin trong chính trị nói chung. Nói đến lòng tin, ở đây tôi chỉ muốn tập trung vào sự tin cậy (trust, chứ không phải faith hay belief) và chỉ giới hạn trong phạm vi chính trị đối nội, trong nội bộ một quốc gia.

Trước hết, hầu như ai cũng biết sự tin cậy là một trong những yếu tố quan trọng nhất để mọi người có thể sinh hoạt chung với nhau trong xã hội, từ phạm vi nhỏ và riêng tư nhất là gia đình và bạn bè đến những phạm vi lớn hơn như các cơ sở làm ăn buôn bán hoặc các đoàn thể và cuối cùng, sinh hoạt chính trị trong cả nước. Nền tảng của cái gọi là đạo đức công dân, thật ra, là vấn đề tin cậy: mình tin người khác và làm cho người khác tin mình bằng cách, trước hết, tự mình làm cho mình đáng tin cậy. Nền tảng của dân chủ, nghĩ cho cùng, cũng là sự tin cậy: tin cậy vào thiện chí của người khác và vào quyết định của đa số (biểu hiện cụ thể nhất là qua các lá phiếu).

Trong chính trị đối nội, lòng tin có ba loại: tin vào các nhà lãnh đạo, tin vào các tổ chức công quyền và tin vào cơ chế.

Trong các tổ chức công quyền, nổi bật nhất là lập pháp (tập trung vào Quốc hội – ở một số nước, có hai hình thức chính Thượng viện và Hạ viện), hành pháp (tập trung vào phủ Tổng thống và/hoặc văn phòng Thủ tướng) và tư pháp (qua hình ảnh của toà án cũng như công an). Ranh giới giữa lòng tin vào các nhà lãnh đạo và các tổ chức công quyền không hoàn toàn rạch ròi: Ở các cơ quan hành pháp, người ta có khuynh hướng nhìn vào người lãnh đạo cao nhất (tổng thống hoặc/và thủ tướng); còn ở các cơ quan khác, từ lập pháp đến tư pháp, vai trò tập thể nổi bật hơn vai trò của cá nhân, do đó, người ta có thói quen nhìn vào cả cơ quan hơn hơn là từng người cụ thể, ngay cả là người lãnh đạo cao nhất.

Đối với các nhà lãnh đạo, lòng tin cũng có nhiều loại: Một, tin vào cá tính và đạo đức của họ; và hai, tin vào lý tưởng cũng như các chính sách mà họ theo đuổi. Trong hai loại lòng tin ấy, cá tính của người lãnh đạo là yếu tố quan trọng đầu tiên, có vai trò thu hút quần chúng nhất. Không có cá tính mạnh và không có sức cuốn hút quần chúng, không ai có thể trở thành lãnh tụ được, nhất là ở các quốc gia dân chủ, nơi để trở thành lãnh tụ, người ta phải trải qua những cuộc tranh cử và bầu cử gay gắt, trước hết, trong nội bộ đảng, và sau đó, trong phạm vi quốc gia. Nhưng yếu tố đầu tiên này tức khắc trở thành thứ yếu khi người ta trở thành lãnh tụ thực sự. Khi trở thành lãnh tụ, yếu tố được quần chúng quan tâm nhất lại là lý tưởng và từ đó, chính sách của họ. Lý tưởng, vốn thường lớn và chung chung, là yếu tố đầu tiên để gây chú ý và sự đồng cảm. Tuy nhiên, yếu tố chính để quần chúng đánh giá giới lãnh đạo chính là đường lối và chính sách, tức những khía cạnh nhằm hiện thực hoá lý tưởng mà họ tuyên truyền. Đối với đường lối và chính sách, ba điều kiện căn bản nhất là: một, rõ ràng; hai, nhất quán; và ba, hiệu quả. Xuyên suốt từ đầu đến cuối, vấn đề đạo đức của nhà lãnh đạo luôn luôn là một vấn đề quan trọng. Có điều, ở đây là đạo đức công dân chứ không phải là đạo đức cá nhân. Những cái gọi là hiền lành, khiêm tốn, hòa nhã, dễ thương, mau nước mắt, v.v. đều thuộc loại đạo đức cá nhân. Là đạo đức cá nhân, chúng chỉ có ý nghĩa trong phạm vi liên-cá nhân, giữa người này và người khác, trong một không gian có giới hạn. Điều người ta quan tâm nhất ở nhà lãnh đạo là thứ đạo đức công dân, trong đó, nổi bật nhất là sự trong sạch, tinh thần trách nhiệm và tôn trọng pháp luật, bởi vậy, ba cái xấu thường dễ bị theo dõi và lên án nhất chính là tham nhũng, vô trách nhiệm và lạm dụng quyền hành.

Đối với các tổ chức, nội dung của cái gọi là lòng tin chỉ tập trung chủ yếu vào khía cạnh thực hành với hai nội dung chính: năng lực và tính hiệu quả. Tiêu chí để đánh giá việc thực hành là hiến pháp và luật pháp. Nói đến năng lực và tính hiệu quả của các cơ quan, người ta phải đối chiếu việc thực hành của các cơ quan ấy so với các quy định ghi trong hiến pháp và luật pháp. Nếu nhiệm vụ chính của công an, chẳng hạn, là bảo đảm an ninh và an toàn trong xã hội thì năng lực và tính hiệu quả của công an cần phải được đo lường và đánh giá trên mức độ tội phạm các loại trong xã hội.

Đối với cơ chế, lòng tin chủ yếu tập trung vào tính lý tưởng, tính hiệu quả và sự bền vững của nó.

Qua ba loại lòng tin ở trên, chúng ta có thể nhận thấy sự khác biệt giữa các xã hội dân chủ và các xã hội phi dân chủ.

Ở các xã hội dân chủ, từ Mỹ đến Úc và toàn bộ các quốc gia Tây Âu và Bắc Âu, dân chúng có thể mất lòng tin vào giới lãnh đạo hay các cơ quan công quyền, nhưng họ luôn luôn tin tưởng vào cơ chế. Cơ chế dân chủ mà họ thiết lập và hoàn thiện suốt cả trăm năm hoặc lâu hơn nữa không những có tính lý tưởng cao, phù hợp với những bảng giá trị phổ quát của nhân lại (tôn trọng tự do cá nhân và sự bình đẳng giữa mọi người cũng như tinh thần thượng tôn pháp luật) mà còn có tính hiệu quả trong việc vận hành kinh tế, an sinh xã hội và đặc biệt, quản trị đất nước. Hơn nữa, mọi người còn tin tưởng vào sự bền vững của nó: Một mặt, giới lãnh đạo hay các cơ quan công quyền có thể thay đổi, nhưng cơ chế dân chủ thì không; mặt khác, chính cơ chế ấy bảo đảm mọi sự thay đổi quyền lực đều diễn ra một cách êm thắm, không gây nên bất cứ một xáo trộn nào trong xã hội. Chính vì vậy, ở hầu hết các nước dân chủ, tâm lý quần chúng thường khá an tâm sau các cuộc bầu cử. Trong bầu cử, người ta có thể tranh đấu với nhau một cách dữ dội nhưng bầu cử xong, tuy có kẻ thắng người thua và tuy sẽ có những chính sách khác nhau, mọi người vẫn biết rõ một điều: tự do, dân chủ, nhân quyền và pháp chế vẫn được tôn trọng và duy trì. Dưới chính phủ mới, một số người có thể bị cắt bớt một phần trong các trợ cấp thất nghiệp hay trợ cấp xã hội, chẳng hạn, nhưng chắc chắn, sẽ không có ai bị bỏ đói, bị tước đoạt đất đai hay bị bắt bỏ tù một cách vô lý vì một số phát ngôn hay vì tham gia một cuộc biểu tình nào đó.

Cũng chính vì tin cậy vào cơ chế nên ở các quốc gia Tây phương, hầu như không ai nghĩ đến chuyện gây bạo loạn để lật đổ chính quyền. Mọi sự thay đổi, nếu có, đều diễn ra bên trong cơ chế, với các luật chơi gắn liền với cơ chế.

Ở các nước phi dân chủ, ngược lại, điều người ta ít tin nhất, lại là cơ chế. Thoạt đầu, chế độ phi dân chủ nào cũng khuếch đại tính lý tưởng của nó để thu phục nhân tâm. Nhiều người sẵn sàng tin và có người sẵn sàng hy sinh tính mạng để thực hiện các lý tưởng ấy. Nhưng cái thiếu nhất của các chế độ độc tài là tính hiệu quả. Khái niệm hiệu quả ở đây không chỉ giới hạn trong phạm vi kinh tế mà còn trải rộng ra mọi phạm vi khác, từ luật pháp đến xã hội, văn hóa, chính trị và nhân quyền. Cứ nói mãi đến tự do nhưng đi đâu cũng đối đầu với công an, lúc nào cũng có nguy cơ bị công an còng tay hay đạp vào mặt; cứ nói mãi đến dân chủ, nhưng tranh cử thì hạn chế, bầu cử thì gian lận, bộ máy công quyền đều được giao phó cho những kẻ bất tài nhưng có nhiều “quan hệ”… dần dần người ta sẽ mất hết niềm tin. Chính vì có sự trái ngược giữa tính lý tưởng và tính hiệu quả như vậy, mọi chế độ độc tài đều thiếu hẳn tính ổn định và bền vững. Kiểu tuyên truyền ưu tiên cho ổn định ở các nước độc tài, trong đó có Việt Nam, là một lối ngụy biện đầy nghịch lý, bởi, tự bản chất, đã độc tài thì không thể ổn định, và vì không ổn định, nó cũng không thể bền vững.

Đó chính là tình trạng ở Việt Nam hiện nay.

Lần lượt, nhiều người, ngay cả những kẻ từng cúc cung phục vụ chế độ gần như cả đời, đều nhận ra một điểm: tất cả các khuyết điểm ở Việt Nam đều bắt rễ từ một cái lỗi chính, có người gọi là “lỗi hệ thống”. Lỗi hệ thống tức là lỗi ở cơ chế. Lỗi ở cơ chế chủ yếu là lỗi ở ba khía cạnh: một, phương thức lên cầm quyền (thường, một cách chính đáng, phải gắn liền với các cuộc bầu cử tự do); hai, ở phương thức phân quyền (yêu cầu tối thiểu là tính chất độc lập của tư pháp, và đằng sau nó, lực lượng công an); và ba, phương thức kiểm soát quyền lực (chỉ đáng tin cậy khi, thứ nhất, người kiểm soát độc lập với người bị/được kiểm soát; và thứ hai, từ nhiều nguồn khác nhau. Ở Tây phương, cơ cấu kiểm soát quyền lực thường chằng chịt nhiều tầng và từ nhiều góc độ khác nhau, từ tư pháp đến truyền thông, các tổ chức chính trị đối lập, các tổ chức phi chính phủ và, bàng bạc khắp nơi, dân chúng).

Lâu nay, dường như chính quyền Việt Nam cảm thấy tuyệt vọng trong việc củng cố lòng tin của dân chúng vào cơ chế nên bộ máy tuyên truyền của họ thường hiếm khi đề cập đến cơ chế, vốn gắn liền với chế độ. Họ chỉ sử dụng biện pháp tiêu cực là cấm đoán việc phê phán cơ chế hoặc lâu lâu vẽ vời vài chuyện nhăng nhít (trong đó, mới nhất là việc bỏ phiếu tín nhiệm giới lãnh đạo) để mị dân hoặc lừa dân với ảo tưởng là cơ chế ấy đang trong tiến trình tự hoàn thiện. Nhưng cố gắng xây dựng lòng tin dựa trên lời hứa hẹn là nó đang tự thay đổi và hoàn thiện chỉ là một trò chơi nửa vời của những kẻ đang biết là mình thua cuộc. Nó thiếu hẳn tự tin. Và cũng thiếu lòng tin ở cơ chế.

Trước đây, bộ máy đảng và chính quyền tập trung thật nhiều công sức vào việc gây dựng lòng tin vào các nhà lãnh đạo bằng cách thần thánh hóa, hoặc ít nhất, thần tượng hóa một người nào đó, trước là Hồ Chí Minh, sau là Lê Duẩn, Trường Chinh, Phạm Văn Đồng và Võ Nguyên Giáp. Nhưng với giới lãnh đạo thuộc các thế hệ sau, các nỗ lức ấy bị biến thành tuyệt vọng ngay cả trước khi họ bắt đầu thực hiện. Lý do chính, tôi nghĩ, là do sự phát triển của truyền thông. Với thế hệ lãnh đạo đầu tiên, việc thần thánh hóa tương đối dễ: dưới mắt dân chúng, ông Hồ Chí Minh, chẳng hạn, lâu lâu mới thoáng qua một lần. Toàn bộ hình ảnh của ông là do các cán bộ tuyên truyền hoặc chính ông vẽ ra. Không ai có thể kiểm tra được cả. Giới lãnh đạo gần đây, đi đâu cũng có các ống kính chĩa vào ghi hình và ghi âm, rất dễ bộc lộ những sự hớ hênh trong cả trí tuệ lẫn nhân cách. Huống gì hầu hết các nhà lãnh đạo gần đây đều thuộc loại kém cỏi. Họ khó đủ sức để giữ được lòng tin của quần chúng.

Dĩ nhiên, nói đến lòng tin của dân chúng đối với lãnh đạo Việt Nam, chúng ta khó tìm ra một bằng chứng cụ thể nào để phân tích. Bầu cử thì gian lận; các cuộc điều tra dư luận thì bị cấm đoán, mọi cố gắng tìm kiếm số liệu đều trở thành vô vọng. Nhưng ít nhất cũng có một số người biết chắc chắn là dân chúng không tin giới lãnh đạo: Đó chính là giới lãnh đạo hiện nay. Biết, nên họ sợ và tìm mọi cách để tránh né việc đối đầu với việc bày tỏ cách đánh giá của dân chúng. Họ biết chắc chắn một điều: nếu để dân chúng tự do bộc lộ lòng tin, họ sẽ chỉ đạt được số âm.

Như vậy, ở đây, chúng ta lại thấy một khía cạnh khác: Ở Việt Nam, không phải chỉ có việc dân chúng mất lòng tin vào cơ chế, cơ quan công quyền và giới lãnh đạo mà còn có hiện tượng bản thân giới lãnh đạo cũng không tin vào cơ chế và đặc biệt, vào quần chúng. Họ không bao giờ dám để dân chúng phát biểu một cách tự do và trung thực. Họ cũng không dám để dân chúng được tự do lựa chọn. Đây đó, họ giải thích lý do tại sao Việt Nam không thể đa đảng: đa đảng sẽ gây nên hỗn loạn. Tại sao đa đảng, ở các nơi khác không gây nên hỗn loạn mà ở Việt Nam thì có? Họ trả lời: Tại dân trí Việt Nam còn thấp! Nói thế tức là không tin vào trí tuệ, vào phán đoán, và cuối cùng, sự lựa chọn của dân chúng.

Trên diễn đàn quốc tế, giới lãnh đạo Việt Nam nói đến lòng tin, nhưng một trong những bi kịch lớn nhất ở Việt Nam là không ai tin ai cả. Trong quan hệ xã hội, người ta không tin nhau. Trong quan hệ chính trị, dân chúng không tin nhà cầm quyền và nhà cầm quyền, ngược lại, cũng không tin dân chúng. Khi lòng tin bị đánh mất, yếu tố thống trị mọi quan hệ xã hội và chính trị chỉ còn là sự giả dối.

Giả dối thì ở đâu cũng có, nhưng ở Việt Nam, sự giả dối có hai điểm đặc biệt: Thứ nhất, nó không phải chỉ hiện diện, thậm chí, không phải chỉ phổ biến mà còn thống trị mọi sinh hoạt và mọi loại quan hệ; và thứ hai, chính vì tính chất thống trị ấy, nó trở thành một điều bình thường, không còn làm cho ai xấu hổ cả.

Không có một xã hội nào có thể lành mạnh nếu thiếu sự tin cậy và không có một nền đạo đức nào có thể đứng vững nếu thiếu sự xấu hổ.

Tiếc, Việt Nam thiếu cả hai.

Tagged: nguyễn hưng quốc, Nguyễn tấn dũng ]]> http://tiengnoidanchu.wordpress.com/2013/06/15/long-tin-va-su-xau-ho/feed/ 1 tiengnoidanchu